 تقدیر و قضای الهی انجام می دهد. اما حکم شرعی در او یافت نمی گردد؛ چراکه او، کارهای مورد پسند خداوند را ترک کرده است. پس خیر و شر و طاعات و گناهان، متعلق و تابع حکم تقدیری هستند و آنچه خداوند دوست می دارد، تابع و متعلق به حکم شرعی می باشد[1].

--------------------------------------
1.الحق الواضح المبین ص 48-54 و ن.ک شرح النونیة هراس 2/80 و ن.ک: تفسیر سعدی 5/621 و توضیح المقاصد و تصحیح القواعد فی شرح قصیدة الامام ابن قیم از احمد بن ابراهیم بن عیسی ص 2/226.خداوند متعال می فرماید: «وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ» (بقره: 235) يعني: «و بدانید که خداوند آنچه را در دل دارید، می داند؛ پس از (نافرمانی) او خویشتن را برحذر دارید و بدانید که بی گمان خداوند، بس آمرزنده و شکیباست».
خداوند، نعمتهای ظاهري و باطنی را به سوی بندگان سرازیر نموده است؛ با اینکه بندگان، مرتکب گناه می شوند و لغزشهای فراوانی از آنان سر می زند، اما خداوند، بردبار است و با گناهکاران طبق عملشان برخورد نمی نماید؛ بلكه به آنها مهلت می دهد تا توبه نمایند و به سوی او باز گردند[1].
او، دارای بردباری کامل است. بردباری و شکیبایی خداوند عزّوجلّ، کافران و فاسقان و گناهکاران را در برگرفته است؛ زیرا او به آنان مهلت داده و فورا آنها را به عذاب گرفتار نمی کند تا بلکه توبه نمایند و اگر می خواست به محض ارتکاب گناه، آنان را می گرفت و کیفر می داد. چون کیفرهای زودهنگام از پیامدهای گناهان می باشند. اما خداوند، بردبار است و بردباری خداوند، چنین ایجاب می کند که به آنها مهلت دهد.[2] چنانچه می فرماید: «وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِن دَابَّةٍ وَلَكِن يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَإِذَا جَاء أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيراً» (فاطر: 45) يعني: «اگر خدا، مردمان را به سبب ستمشان کیفر می داد، بر روی زمین هیچ جنبنده ای باقی نمی گذاشت و لیکن آنان را تا مدت معین مهلت می دهد؛ وقتی که مهلت ایشان، سر رسید، (پاداش و مکافات اعمالشان را می دهد؛ چراکه) خداوند، به بندگان خود بیناست».
و می فرماید: «وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِم مَّا تَرَكَ عَلَيْهَا مِن دَآبَّةٍ وَلَكِن يُؤَخِّرُهُمْ إلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَإِذَا جَاء أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ» (نحل: 61) يعني: «اگر خدا، مردمان را به سبب ستمشان کیفر می داد، بر روی زمین جنبنده ای باقی نمی گذاشت و لیکن آنان را تا مدت معین مهلت می دهد و هنگامی که اجل آنان سر رسید، نه لحظه ای (آن را) عقب می اندازند و نه پیش».

--------------------------------------
1.تفسیر شیخ عبدالرحمن بن ناصر سعدی 5/630.
2.شرح النونیة هراس2/86.الله جلّ جلاله می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ» (حج: 60) يعني: «خداوند، عفوکننده آمرزنده است».
الله جلّ جلاله، همواره به عفو، آمرزش و گذشت از بندگانش موصوف بوده است؛ همه، به آمرزش و عفو او نیازمندند و همگان، نیازمند رحمت و کرم او می باشند. خداوند عزّوجلّ، به هر کس که اسباب مغفرت و آمرزش را فراهم نماید، وعده داده است که او را می آمرزد:[1] «وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهْتَدَى» (طه: 82) يعني: «من، قطعاً می آمرزم کسی را که برگردد و ایمان بیاورد و کارهای شایسته انجام دهد و سپس راهیاب شود».
عفُوّ و بخشاینده، کسی است که عَفْو و آمرزش او، فراگیر است و همه گناهانی را که از بندگانش سر می زند، در بر می گیرد؛ بویژه وقتی که بندگان، با كارهایی از قبیل طلب آمرزش، توبه نمودن، ایمان آوردن و اعمال شایسته به سوی خدا روی بیاورند؛ پس خداوند، توبه بندگانش را می پذیرد و از بدیها گذشت می نماید و دوست دارد که بندگانش، در فراهم نمودن عواملی بکوشند که بوسیله آن می توانند عفو و آمرزش خدا را به دست بیاورند؛ عواملی از قبیل تلاش برای تحصیل رضامندی خدا و نیکی به بندگانش. این، از کمال عفو الهی است که بنده هر چقدر گناه کند و سپس توبه نماید و به سوی خدا بازگردد، خداوند، همه گناهان بزرگ و کوچک او را می آمرزد. همچنین خداوند عزّوجلّ، چنین مقرر داشته که پس از اسلام آوردن، گناهان قبل از اسلام را از بین ببرد و عفو نماید. همینطور گناهانی که قبل از توبه نمودن انجام شده اند، با توبه کردن معاف می شوند. خداوند متعال می فرماید: «قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» (زمر: 53) يعني: «بگو: ای بندگانم! ای آنان که در معاصی، زیاده روی کرده اید! از لطف و مرحمت خدا مأیوس و ناامید نگردید؛ قطعا خداوند، همه گناهان را می آمرزد؛ چراکه او، بسیار آمرزگار و بس مهربان است».
در حدیث آمده است که خداوند عزّوجلّ می گوید: (یا ابن آدم إنّک لو أتیتنی بقراب الأرض خطایا ثم لقیتنی لا تشرک بی شیئاً لأتیتک بقرابها مغفرة)[2] یعنی: «ای فرزند آدم! اگر به پُری زمین گناه کرده باشی و سپس در حالی نزد من بیایی که با من چیزی را شریک نمی کنی، به پُری زمین با آمرزش و مغفرت به سوی تو می آیم».
همچنین خداوند متعال، می فرماید: «إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ» (نجم: 32) يعني: «پروردگار تو، دارای آمرزش گسترده و فراخ است».
الله جلّ جلاله، اسباب دستیابی به آمرزش الهی را با توبه، استغفار، ایمان و عمل صالح، نیکی به بندگان، عفو و گذشت از آنها و داشتن گمان نیک به خدا و دیگر چیزهایی که انسان را به آمرزش خدا نزدیک می نماید، میسر و فراهم نموده است.

--------------------------------------
1.تفسیر سعدی 5/623 و ن.ک: الحق الواضح المبین ص56.
2.ترمذی 4/122 و آلبانی در صحیح الجامع 5/548 آن را حسن دانسته است.الله جلّ جلاله می فرماید: «أَلَمْ يَعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ» (توبه: 104) يعني: «آیا نمی دانند که تنها خداست که توبه بندگانش و صدقات را می پذیرد و فقط اوست که بسیار توبه پذیر و مهربان می باشد»؟
تواب یعنی ذاتی که همواره توبة توبه کنندگان را می پذیرد و گناهان بازگشتگان به سوی خود را می آمرزد. خداوند، پس از آنکه بندگانش توبه می کنند، توبه آنها را می پذیرد و با بخشش گناهانشان به سوی آنان می آید[1].
از اینرو خداوند، به دو صورت توبه بندگانش را می پذیرد: یکی اینکه به بنده توفیق می دهد تا توبه نماید و به سوی خدا بازگردد. توبه، شرایطی دارد که عبارتند از: دست کشیدن از گناه، پشیمان شدن بر انجام دادن آن، و تصمیم گرفتن بر اینکه دوباره آن را انجام ندهد و به جای آن، کار شایسته انجام دادن.
دوم اینکه: خداوند با پذیرفتن توبه بنده و محو گناهانش بوسیله توبه، ت