  جان‌)  ایشان  می‌شود  (‌و  سبب  اطمینان  و  اعتقاد  بیشترشان  می‌گردد)‌.

خدا  می‌فرماید:  برای  گـناهانشان  طـلب  آمـرزش  کـن‌،  گناهانی  که  مرتکب  شده‌انـد.  هنگامی  که  آیـه  نـازل  گردید،  رسول  خدا  صلّی الله عليه وآله وسلّم  بخشی  ا‌ز  امـوا‌ل  ا‌یشـان  را  دریافت ‌کرد  و  از  طرف  آنان  زکات  داد.

بدین  منوال  یزدان  سبحان  بر  ایشان  تفضّل‌ کرد  و  مـنّت  نهاد  بدان ‌گاه ‌که  از  نیّت  پاک  و  توبۀ  راست  ایشان  آگاه  گردید.  در  این  راستا  به  پیغمبرش  صلّی الله عليه وآله وسلّم  دستور  داد که  بعضی  از  اموالشان  را  برگیرد  و  از  جانب  ایشان  زکـات  دهد،  و  برایشان  دعا  کند  - (‌صَلاة‌) ‌که  به  مـعنی  نـماز  است  در  اینجا  به  معنی  دعا  است‌.  چه  اصل  در  نماز  دعا  است  -  چه  دریافت  زکات  از  ایشـان  ایـن  احساس  را  بدیشان  برمی‌گرداند  که  هنوز  اندام  کاملی  از  اند‌امـان  جامعۀ  اسلامی  هستند  و  می‌توانند  در  انجام  وظائف  و  تکالیف  آن  شرکت‌ کنند،  و  مشکلات  و  معضلات  آن  را  بر  دوش ‌گیرند.  دیگر  آنان  از  جامعۀ  اسلامی  اخراج  و  دور  افکنده  نشده‌اند،  و  می‌توانند  با  این  زکاتها‌ئی  کـه  می‌دهند  خویشتن  را  پاک  و  پاکـیزه  دارنـد،  و  دعـای  پیغمبر  صلّی الله عليه وآله وسلّم  مایۀ  آرامش  و  آسایش  و  یقین  و  ا‌طمینان  ایشان  می‌شود.

(وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) (١٠٣)

خداونـد  شـنوای  (‌دعـای  مـخلصان  و)  آگاه  (‌از  نـیّات  همگان  )  است‌.

خدا  دعا  را  می‌شنود،  و  از  آنچه  در  دلها  می‌گذرد  اطّلاع  دارد،  و  برابر  آنچه  می‌شنود  و  اطّـلاع  مـی‌یابد  داوری  می‌کند  و  فرمان  می‌رانـد،  داوری  و  فـرمان  کسی  کـه  شنوای  آگاه  است‌.  او  تنها  کسی  است  که  دربارۀ  کار  و  بار  بندگان  داوری  می‌کند  و  فرمان  می‌راند.  از  بـندگان  خود  توبه  و  پشیمانی  ایشان  را  می‌پذیرد،  و  زکات  آنان  را  می‌گیرد.  پیغمبر  خدا  صلّی الله عليه وآله وسلّم  نیز  اجراء  می‌کند  آنچه  را  که  پروردگارش  بدو  دستور  دهد،  و  هیچ  کاری  از  ایـن  کارها  را  از  پیش  خود  پدید  نمی‌آورد  و  اجراء  نمی‌کند...  برای  بیان  این  حقیقت  خداونـد  بزرگوار  در  آیۀ  زير  می‌فرماید:

(أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) (١٠٤)

آیا  نمی‌دانند  که  تـنها  خدا  است  کـه  تـوبۀ  (‌توبه  کـاران  راسـتین‌)  و  زکات  و  صـدقۀ  (‌مـؤمنان  مـخلصین‌)  را  می‌پذیرد،  و  فقط  او  است  که  بسیار  توبه  پذیر  و  مهربان  است‌؟‌.  

این  پرسش‌،  استفهام  تقریری  است  و  معنی  آن  اين  است  که‌:  باید  بدانند که  این  خدا  است ‌که  توبه  را  می‌پذیرد  و  بس،  و  خدا  است ‌که  توبه  را  می‌پذیرد  و  بـه  بند‌گانش  رحم  می‌کند...  و  چیزی  از  این  چیزها  در  دست‌ کسی  جز  یزدان  سبحان  نیست‌.

همان‌ گونه ‌که  ابن  جریر  می‌گوید:  (‌پیغمبر  خدا  وقتی‌ که  نخواست  باز  و  آزاد کند کسانی  را که  خـویشتن  را  بـه  ستونها  بسته  بودند،  آن‌ کسانی ‌که  از  جهاد  با  او  سر  باز  زده  بودند  و  واپس  کشیده  بودند،  و  زمانی ‌که  از  ایشان  زکات  نپذیرفت  پس  از  آن  که  ایشان  را  پس  از  اجـازه  دادن  باز  و  آزاد کرد،  همۀ  این  کارها  خـودسرانـه  نـبود.  بلکه  سزاوار  او  صلّی الله عليه وآله وسلّم  نبود  که  از  پیش  خـود  هـمچون  کند.  این  امور  به  خدای  بزرگوار  ارتباط  داشت  نه  بـه  محمّد.  قطعاً  محمّد  صلّی الله عليه وآله وسلّم  ‌تنها کاری  را  می‌کند  -‌ اعم  از  ترک‌ کردن  و  رها  ساختن  و  دریافت  زکات‌،  و  جز  اینها - که  فرمان  یزدان  بر  آن  باشد،  و  هیچ  کاری  از کـارهای  خود  را  بدون  اجازۀ  خداوند  سبحان  انجام  نمی‌دهد)‌.  در  پایان  بیان  این  معانی‌،  از  سر  باز  زنـندگان  و  واپس  کشیدگانی  سخن  می‌رود که  توبه  کـرده‌انـد  و  پشـیمان  شده‌اند:

(وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (١٠٥)

بگو:  (‌هر  چه  می‌خواهید)  انجام  دهید  (‌خواه  نیک،  خواه  بد،  امّا  بدانید  که‌)  خداوند  اعمال  (‌ظاهر  و  باطن‌)  شما  را  می‌بیند  (‌و  آنها  را  به  حساب  شما  مـی‌گیرد)  و  پـیغمبر  و  مؤمنان  اعمال  (‌ظـاهر)  شـما  را  مـی‌بینند  و  (‌بـه  نسـبت  خوبی  و  بدی‌،  با  شما  دوستی  یا  دشمنی  می‌ورزند.  این  در  دنـیا،  و  امّـا)  در  آخرت  بـه  سـوی  خدا  برگردانده  می‌شوید  که  آگاه  از  پنهان  و  آشکار  (‌همگان  و  دیدنی  و  نادیدنی  جهان‌)  است  و  شما  را  بـدانـچه  مـی‌کنید  مطّلع  می‌سازد  (‌و  پاداش  و  پـادافره  اعمال  و  اقوال  شما  را  می‌دهد)‌.  

چون  برنامۀ  اسلامی‌،  برنامۀ  عقیده  و  عـملی  است  که  عقیده  را  تصدیق ‌کند،  محک  صدق  توبۀ  ایشان  در  این  صورت  عمل  ظاهری  است‌،  عملی‌ که  خدا  و  پیغمبرش  و  مؤمنان  آن  را  می‌بینند.  در  آخرت  هم  بازگشت  ایشان  به  سوی  دانای  نهان  و  آشکاری  است  که  بر کار  اندامهای  پیدا  و  بر  نهانیهای  نهفته  در  سینه‌ها  آگاه  است‌.

پشیمانی  و  توبه،  پـایان  کار  و  نـهایت  گشت  و گـذار  نیست‌.  بلکه  اصل  عملی  است‌ که  به  دنبال  پشـیمانی  و  توبه  می‌آید،  و  بعدها  آن  احساسات  درونی  را  تصدیق  یا  تکذیب  می‌کند،  یا  آن  را  ژرفا  می‌بخشد  و  یـا  آن  را  جارو  می‌زند  و  می‌زداید.

اسلام  برنامۀ  زندگی  واقعی  است  و  احساسات  درونی  و  ‌نیّتهای  نهفته  در  زوایای  وجود  انسـان  بسـنده  نـیست‌،  مادام  احساسات  و  نیّات  به  حرکت  عملی  و كار  واقعی  نینجامند  ارزشی  ندارند  و  اعتباری  پیدا  نمی‌کنند.  البتّه  نیّت  پاک  جایگاه  و  ارج  خود  را  دارد،  ولی  نیّت  پاک  به  تنهائی  ملاک  حکم  و  مناط  پاداش  نیست‌.  نیّت  پاک  باید  با  عمل  همراه  شود  تا  اعتبار  پیدا كند  و  ارزشمند  بشمار  آید.  از  یـک  سو  عمل  است ‌که  نـیّت  پـاک  را  تـصدیق  میکند،  و  از  دیگر  سو  نیّت  پاک  است ‌که  به  عمل  ارزش  می‌دهد  و  چهارچـوب  ارج  آن  را  تـعیین  مـی‌کند.  ایـن  مطلب ‌هم  معنی  حدیثی  است ‌که  می‌فرماید:

(‌انّمَا الاعْمالُ بِالنّيّاتِ‌)‌.

اعمال  برابر  نیّات  است‌.

اعمال  ...  نه  فقط  نیّات‌!

گروه  آخر کسانی  هستند که  کارشان  یکسره  نشده  است  و  فرمان  قطعی  دربارۀ  رفتارشان  صادر  نشـده  است‌،  و  کار  و  بارشان  به  خدا  واگذار گردیده  است‌:

(وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) (١٠٦)

و  گروه  دیگری  (‌از  مـتخلّفان  از  جـهاد)  هسـتند  کـه  بـه  فرمان  خدا  واگذار  گردیده‌اند  (‌و  مـردم  بـاید  در  انـتظار  بمانند  تا  ببینند  که  دستور  خدا  دربـارۀ  ایـن  دسته  که  بدون  عذر  