  شده  است‌،  پس  از  برگشتن  از  جنگ  تبوک  صورت  پذیرفته  است‌،  و  به  دنبال  عذرخواهی  کسـانی  بوده  است  کـه  مـنافق  بـوده‌انـد  و  از  جـهادگر‌ان  واپس  مانده‌اند،  و  بعد  از  واپسگرائی  مـؤمنانی  انـجام‌ گـرفته  است  که  آنان  نیز  بـه  جـنگ  نـرفته‌انـد  و  خا‌نه‌نشینی  گزیده‌اند،  اعم  از  مؤمنانی  که  صادقانه  معذرت خواهی  کرده‌اند،  یا  مؤمنانی  که  خویشتن  را  به  سـتون  مسـجد  بسته‌اند  تا  پیغمبر  خدا  صلّی الله عليه وآله وسلّم  تشریف  بیاورد  و  ایشان  را  از  ستون  باز کند،  و  یا کسانی  که  اصـلاً  عـذرخـواهـی  نکرده‌اند  و  امیدوار  بوده‌اند  که  یزدان  به  سبب  راستی  و  صداقتشان  توبۀ  ایشان  را  بپذیرد.  آنان  هم  سه  نفر  بودند  که  از  جنگ  واپس  مانده  بودند  و  پیغمبر  صلّی الله عليه وآله وسلّم  راجـع  بدیشان  هیچ‌ گونه  حکمی  صادر  نفرمود  تا  یزدان  سبحان  توبۀ  ایشان  را  پذیرفت  -  هـمان‌ گـونه  کـه  مـی‌آید  مجموعۀ  این  گروه‌ها  و  دسته‌ها  اصناف  مردمان  پیرامون  دعوت  اسلامی  را  در  جزیرةالعرب  پس  از  جنگ  تبوک  به  تصویر  می‌کشد.  یـزدان  سـبحان  سـراسـر  سـرزمین  حرکت  و  جنبش  را  و  همه  چیز  و  همۀ ‌کسان  موجود  در  آن  را  برای  پیغمبر  خود  صلّی الله عليه وآله وسلّم ‌ و  برا‌ی  همۀ کسانی ‌که  از  مؤمنان  مخلص  در  خدمت  او  هسـتند  روشـن  مـی‌کند،  روشن  کردن  کامل  و  نهائی  نزدیک  بـه  پـایان  گشت  و  گذاری  که  در  چرخش  و گردش  نخستین  این  آئـین  در  سرزمین  نخستین  آن  صورت  پذیرفته  است‌،  پیش  از  این  که  رهسپار  همۀ  سرزمینها  شود  و  به  همگان  بـندگی  یزدان  یگانه  و  پرستش  یگانۀ  او  را  اعلان  کـند  و  خدا  یکی  و  آئـین  یکـی  را  بـه ‌گـوش  جـهانیان  بـرساند،  و  (‌انسان‌)  را  در کرۀ  (‌زمین‌)  از  بندگی  بندگان  آزاد  سازد  که  به  شکلها  و گونه‌های‌ گوناگون  انجام  می‌گرفت‌. 

 به  ناچار  باید  برای  حرکت  و  جنبش  اسلامی  هنگامی که  رهسپار  پیکار  می‌گردد  روشن  شود  که  سرزمین  پیکار  چگونه  و کجا  است  و  چه  چیزهائی  و  چه ‌کسانی  در  آنجا  هستند.  این  روشنـگری  برای  هر گامی  ضروری  است‌،  تا  اصحاب  حرکت  و  جنبش‌،  مواضع  و  موارد  پاهای  خود  را  در  هر گامی  از  راه  بدانند  و  بشناسند.

*

(وَالسَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) (١٠٠)

پیشگامان  نخستین  مهاجران  و  انصـار،  و  کسانی  که  به  نیكی  روش  آنـان  را  در  پیش  گرفتند  و  راه  ایشـان  را  بـه  خوبی  پیمودند،  خداوند  از  آنان  خشنود  است  و  ایشـان هم  از  خدا  خشنودند،  و  خداونـد  بـرای  آنـان  بـهشت  را  آماده  ساخته  است  که  در  زیر  (‌درختان  و  کـاخهای‌)  آن  رودخانه‌ها  جاری  است  و  جاودانه  در  آنـجا  مـی‌مانند،  این  است  پیروزی  بزرگ  و  رستگاری  سترگ.

این  طبقه  و  چین  مسلمانان  -  با  مجموعه‌های  سه‌گـانۀ  خود  -‌ یعنی  :

(وَالسَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ ).

پیشگامان  نخستین  مهاجران،  و  انصار،  و  کسانی  که  به  نیکی  روش  آنان  را  در  پیش  گرفتند  و  راه  ایشـان  را  بـه  خوبی  پیمودند.  

اساس  و  بنیاد  محکم  و  استـوار  جـامعۀ  ا‌سـلامی  را در  جزیرة‌العرب  پس  ا‌ز  فتح  مکّه  تشکیل  می‌دادند  -  همان  گونه ‌که  در  جزء  دهم  در  دیباچۀ  سوره ‌گفتیم‌ [5]-  و  آنان بودند که  این  جامعه  را  به  طور کـلّی  در  هـر  سـختی  و  بلائی‌،  و  همچنین  در  هر  خوشی  و  رفاهی  نگاه  داشتند  و  پائیدند.  زیرا  امتحان  خوشی  و  رفاه  بسی  دشـوارتـر  و  خطرناکتر  از  امتحان  سختی  و  بلا  است‌.

ما  معتقدیم  پـیشگامان  مـهاجر،  و  همچنین  پـیشگامان  انصار کسانی  هستند  که  پیش  از  جنگ  بدر  مـهاجرت  کرده‌اند  و  یاری  نموده‌ا‌ند.  ولی  کسانی‌ کـه  به  نـیکی  روش  آنان  را  در  پیش ‌گرفته‌اند  و  راه  ایشان  را  به  خوبی  پیموده‌اند  -‌ کسانی ‌که  این  نصّ  از  آنان  سخن  می‌گوید  بدان  هنگام ‌که  از  چیزهائی  صحّت  کند که  در  وقت  جنگ  تبوک  موجود  بوده‌اند  و  روی  داده‌انـد  -  ایشـان  کسانیند  که  از  راه  آنان  پیروی  کرده‌اند  و  ایمانی  بسان  ایمان  آنان  را  داشته‌اند  و  بعدها  همچون  ایشـان  جـان  نثاری  و  فداکاری  نموده‌اند،  و  به  سطح  ایمانی  ایشـان  صعود  کرده‌اند  و  رسیده‌اند.  هـر  چـند  کـه  پیشگامان  نخستین  با  سبقتی ‌که  در  زمان  سختی  و گرفتاری  پیش  از  بدر  داشته‌اند  -  زمانی‌ که  روشن  است  از  همۀ  زمانها  سخت‌تر  و  پر  دردسرتر  بـوده  است  -  جایگاه  ایشـان  محفوظ  و  پایگاه  آنان  مصون  است‌.

سخنان  زیادی  دربارۀ  این ‌گفته‌اند که  پیشگامان  مهاجر  و  انصار  چه  کسانیند.  برخی  گفته‌اند:  آنان  کـسانیند  که  پیش  از  بدر  مهاجرت  کرده‌اند  و  یاری  داده‌اند.  بعضی  گفته‌اند:  آنان ‌کسانیند که  رو  به  دو  قبله  (‌بیت  المقدّس  و کـعبه‌)  نماز  خوانده‌اند.  دسته‌ای  هم ‌گفته‌اند:  آنان‌ کسانیند که  در  جنگ  بدر  شرکت  داشته‌اند.  گروهی  نیز گفته‌انـد: آنـان  کسانیند که  مهاجرت  کرده‌اند  و  یاری  نموده‌اند  پیش  از  جنگ  حدیبیّه‌.  خلاصه  جـماعتی  هـم‌ گـفته‌انـد:  آنـان  کسانیند  که  در  بیعة الرضوان  حاضر  بوده‌انـد...  ما  در  بررسیهائی  که  دربـارۀ  مــراحل  ساختار  بـنیاد  جـامعۀ  اسلامی  و  پیدایش  چینها  و  طبقه‌های  ايمانی  داشته‌ایـم  چنین  می‌دانیم‌ که  آنچه  ما  برداشت ‌کرده‌ایم  و  معیاری‌ که  ما  در  نظر گرفته‌ایم‌،  بهتر  و  برتر  است‌...  خدا  هم  داناتر  و  آگاه‌تر  از  هر کسی  است‌.

شاید  زیـبا  و  پسـندیده  باشد که  در  ایـنجا  بندها  و  بخشهائی  را  دوباره  ذکر کنیم ‌که  در  جزء  دهـم  دربـارۀ  مراحل  بنیاد  جامعۀ  اسلامی  و  تشکیل  چینها  و  طبقه‌های  ایمانی  به  تفصیل  سخن ‌گفته‌ایم‌،  تا  مـطالب  گـذشته  در  دسترس  خوانندۀ  این  جزء  باشد  و  بـر  مـقاصد  پـیشین  آگاهی  پیدا  کند.  این  امر  بهتر  از  این  است  که  او  را  به  جزء  پیشین  حواله  دهیم‌،  تا  این  حقیقت  بدو  نزدیک  باشد  و  در  پرتو  آن  راجع  به  چنین  تقسیم  نهائی  و  دسته‌بندی  پایانی  جامعه  که  در  آیاتی ‌که  با  آنها  در اینجا  رویاروی  می‌گردیم‌،  و ذکر  آن  به  میان  می‌آید،  به  تتبّع  و  تفحّص  و  بررسی  و  پژوهش  بپردازد:

(‌نهضت  اسلامی  در  مكّه  در  سخت‌ترین  شرائـط  پیدا  گردید.  جاهلیّت  -‌ که  در  قـریش  مـجسّم  بود  -  خطر  حقیقی  را  احساس  می‌کرد،  خطری‌ که  دعوت‌:  (‌لا اله ‌الّا  الله ‌‌و محمّد رسول  الله‌)  آن  را  تهدید  مـی‌کرد.  جـاهلیّت  می‌دانست ‌که  این  دعوت  انقلابی  است  بر  ضدّ  هر گونه  سلطه  و  قدر