  چشم  به  راه  بلایا  و  مصائب  می‌مانند  که  گریبانگیر  مسلمانان  گردد.

(إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) (٩٩)

چرا  که  خداوند  آمـرزندۀ  (‌گناهان  و)  مـهربان  (‌در  حقّ  بندگان‌)  است‌.

خداوند  توبه  را  می‏‎پذیرد،  و  بـذل  و  بـخشش  و  خـرج  دارائی  ایشان  را  در  نظر  می‌گیرد  و  بدان  پاداش  می‌دهد،  و  هـر گــناهی  کـه  بـوده  بـاشد  مـی‌بخشاید  و  از  آن  چشم‌پوشی  می‌فرماید،  و  به  کسانی  رحـم  مـی‌کند کـه  خواستار  رحمت  باشند.

*  

پس  از  تــقسیم‌بندی  و  دسـته  دسـته  کـردن  عربهای  بادیه‌نشین  به  گونۀ  چکیده‌،  روند  قرآنی  به  تقسیم‌بندی  و  دسته  دسته  کردن  همۀ  جامعه  می‌پردازد،  اعم  از  شهرنشینان  و  بادیه‌نشینان  ...  جامعه  را  به  چهار گروه  ایمانی  تقسیم  می‌کند:  پـیشتازان  نـخستین  مـتشكّل  از  مهاجران  و  انصار  و کسانی‌ که  از  آنان  با  انجام  خوبیها  و  نیکیها  به  گونۀ  زیبائی  پیروی  کنند...  منافقانی  که  از  اهل  مدینه  و  از  عربهای  بادیه‌نشین  فراهم  آمده  بودند  و  بر  نفاق  پرورده  شده  بودند  و  بر  آن  استمرار  داشـتند...  افرادی  که  کارهای  شـایسته  را  با  کـارهای  نـاشایست  آمیخته  و  آلوده  کرد‌ه  بودند...  کسانی  که  داوری  کـردن  دربارۀ ‌کار  و  بارشان  به  تأخیر  انداخته  شده  است  تا  آن  زمان  که  یزدان  در  بارۀ  ایشـان  قـضاوت  مـی‌فرماید  و  سرنوشت  آنان  را  روشن  می‌نماید:

(وَالسَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) (١٠٠)

پیشگامان  نخستین  مهاجران  و  انصار،  و  کسانی  كه  بـه  نیکی  روش  آنان  را  در  پیش  گرفتند  و  راه  ایشـان  را  بـه  خوبی  پیمودند،  خداوند  از  آنان  خشنود  است  و  ایشـان  هم  از  خدا  خشنودند،  و  خداونـد  بـرای  آنــان  بـهشت  را  آماده  ساخته  است  که  در  زیر  (‌درختان  و  کـاخهای‌)  آن  رودخانه‌ها  جاری  است  و  جاودانـه  در  آنـجا  مـی‌مـانند.  این  است  پیروزی  بزرگ  و  رستگاری  سترگ.

(وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ) (١٠١)

 در  میان  عربهای  بادیه‌نشین  اطراف  (‌شهر)  شـما،  و  در  میان  خود  اهل  مدینه‌،  منافقانی  هستند  که  تـمرین  نـفاق  کرده‌اند  و  در  آن  مهارت  پـیدا  نـموده‌انـد.  تو  ایشــان  را  نمی‌شناسی  و  بلکه  ما  آنان  را  می‌شناسـم‌.  ایشان  را  (‌در  همین  دنیا)  دو  بار  شکنجه  می‌دهـم  (‌:  یک  بار  با  پیروزی  شما  بر  دشمنانتان  که  مایۀ  درد  و  حسرت  و  خشم  و  کین  آنان  می‏‎گردد،  و  بار  دوم  بـا  رســوا  کردن  ایشـان  بـه  وسیلۀ  پـرده‌برداری  از  نفاقشان‌)‌.  سپس  (‌در  آخرت‌)  روانــۀ  عــذاب  بزرگی  می‏‎گردند  (‌و  بـه  دوزخ  گرفتار  می‌آیند)‌.

(وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) (١٠٥)

مردمان  دیگری  هستند  که  (‌نه  ار  پیشگامان  نخستین،  و  نـه  از  مـنافقان  بشـمارند  و)  به  گناهان  خود  اعتراف  می‏‎کنند،  و  کار  خوبی  را  با  كار  بدی  می آمیزند  (‌و  گاهی  به  حسنات  و  زمـانی  بـه  سـیّئات  دست  می‌یازند)  امـید  است  کــه  خـداونـد  تـوبۀ  آنـان  را  بـپذیرد  (‌و  احساس  شرمندگی  چنین  کسانی  از  گناه،  و  هراس  آنان  از  عقاب  و  عذاب‌،  و  تصمیم  ایشان  بر  این  که  به  سوی  گناه  نروند،  سبب  گردد  که  دیگر  دچار  معصیت  نشـوند  و  مشـمول  مغفرت  و  مرحمت  خدا  شوند.  چرا  که‌)  بیگمان  خـداونـد  دارای  مـــغفرت  فـراوان  و  رحـمت  بـیکران  است‌.  (‌ای  پیغمبر!)  از  اموال  آنان  (‌که  به  گناه  خود  اعتراف  دارند  و  در  صـدد  کـاهش  بعدیها  و  افـزایش  نـیکیهای  خویش  می‌باشند)  زکات  بگیر  تا  بدین  وسیله  ایشان  را  (‌از  رذائل  اخلاقی‌،  و  گناهان،  و  تـنگچشمی‌)  پـاک  داری‌.  و  (‌در  دل  آنان  نیروی  خیرات  و  حسنات  را  رشد  دهی  و  درجات‌)  ایشان  را  بالا  بری‌،  و  برای  آنان  دعا  و  طلب  آمرزش  کن  که  قطعاً  دعا  و  طلب  آمرزش  تو  مایۀ  آرامش  (‌دل  و  جان‌)  ایشان  می‌شود  (‌و  سبب  اطمینان  و  اعتقاد  بـیشترشان  می‌گردد)  و  خداوند  شنوای  (‌دعای  مخلصان  و)  آگاه  (‌از  نیّات  همگان‌)  است‌.  آیا  نمی‌دانند  که  تنها  خدا  است  که  توبۀ  (‌توبه  کاران  راستین‌)  و  زکات  و  صدقۀ  (‌مؤمنان  مخلصین‌)  را  می‌پذیرد،  و  فقط  او  است  که  بسیار  تـوبه  پذیر  و  مهربان  است‌؟  بگو:  (‌هر  چه  می‌خواهيد‌)  انـجام  دهید  (‌خواه  نیک‌،  خواه  بد،  اما  بدانید  که‌)  خداوند  اعمال  (‌ظاهر  و  باطن‌)  شما  را  می‏‎بیند  (‌و  آنها  را  به  حساب  شما  می‌گیرد)  و  پیغمبر  و  مـؤمنان  اعمال  (‌ظـاهر‌)  شما  را  می‌بینند  و  (‌به  نسبت  خوبی  و  بدی‌،  با  شما  دوسـتی  یـا  دشمنی  می‌ورزند.  این  در  دنیا،  و  امّا)  در  آخرت  به  سوی  خدا  برگردانده  مـی‌شوید  که  آگاه  از  پـنهان  و  آشکـار  (‌هـمگان  و  دیـدنی  و  نـادیدنی  جـهان‌)  است  و  شما  را  بدانچه  مـی‌کنید  مـطّلع  مـی‌سازد  (‌و  پـاداش  و  پـادافره  اعمال  و  اقوال  شما  را  می‌دهد)‌.

(وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ) (١٠٦)

و  گروه  دیگـری  (‌از  مـتخلّفان  از  جـهاد)  هستند  که  بـه  فرمان  خدا  واگذار  گردیده‌اند  (‌و  مـردم  بـاید  د‌ر  انتظار  بمانند  تا  ببینند  که  دستور  خدا  دربـارۀ  ایـن  هسته  که  بدون  عذر  از  جهاد  پازپس  مانده‌اند  چه  بـاشد)  یـا  خـدا  ایشان  را  به  گناه  خود  می‏‎گیرد  و  یا  بر  آنان  می ‌بخشاید.  خداوند  آگاه  (‌از  احوال  و  نیّات  آنان  بوده  و)  حکیم  است  (‌و  برابر  حكمت‌،  بندگان  را  ثواب  یا  عقاب  می‌دهد)‌.

چنین  پیدا  است  که  این  تقسیم‌بندی  و  دسته  دسته  کردن  مردمان  که  این  آیات  راجع  بدان  نازل  گـردیده   است  و  عهده‌دار  آن