ن  سوره  بسنده  مي‌كنيم‌،  و  به  همين  اشاره  به  حالت  جامعۀ  اسلامي  در  زمان  خاص  خود كفايت  مي‌ورزيم‌،  تا  با  نصوص  و  آيات  اين  مقطع  بطور  مفصّل  و  مشـروح  روبرو  گرديم‌:

*

(بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١)فَسِيحُوا فِي الأرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ (٢)وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣)إِلا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٤)فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥)وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْلَمُونَ) (٦)

 (‌اين‌،  اعلام‌)  بيزاري  خداوند  بر  پيغمبرش  از  مشـركاني  است  كه  شما  (‌مؤمنان  توسّط  فرستادۀ  خدا،  فرمانده  كلّ  قوا)  با  آنان  پيمان  بسته‌ايد  (‌و  ايشـان  آن  را  بـه  دلخواه  شكسته‌اند  و  به  دشمنان  اسـلام  پـيوسته‌انـد.  بـه  آنان  چهار  ماه  فرصت  داده  مي‌شود  كه  در  اين  فاصله  يا  بـه  اسلام  بگروند،  يا  سرزمين  عربستان  را  ترك  كنند،  و  يا  اين  كه  آمادۀ  نبرد  با  مسلمانان  شوند)‌.  پس  (‌اي  مؤمنان‌!  به  كافران  بگوئيد:‌)  آزادانه  چهار  ماه  در  زمين  بگرديد  (‌و  از  آغاز  عيد  قربان  سال  نهم  هجري‌،  يعني  روز  سيزدهم  ذي‌الحجّۀ  همان  سال‌،  تا  روز  دهـم  ماه  ربيع  الآخر  سال  بعدي‌،  يعني  سال  دهم  هجري‌،  به  هر  كجا  كه  مي‌خواهيد  برويد  و  بگرديد)  و  بدانيد  كه  شما  (‌در  همه  حـال  و  همه  آن‌،  مــغلوب  قدرت  خدائـيد  و  از  دست  او  نـجات  پـيدا  نمي‌كنيد  و)  هرگز  نـمي‌توانـيد  خدا  را  درمـانده  كـنيد.  و  بيگمان  خداوند  كافران  را  خوار  و  رسوا  مـي‌سازد.  ايـن  اعلامي  است  از  سوي  خدا  و  پيغمبرش  به  همۀ  مردم  (‌كه  در  اجتماع  سالانۀ  ايشان  در  مكـّه‌)  در  روز  بزرگ‌ترين  حجّ  (‌يعني  عيد  قربان‌،  توسّط  امـيرمؤمنان  علي‌بن  ابـي  طالب  و  بـه  امـير  الحـاجي  ابـوبكر  صـدّيق‌،  بـر  همگان  خـوانـده  مـي‌شود)  كه  خدا  و  پـيغمبرش  از  مشـركان  بيزارند  و  (‌عهد  و  پيمان  كافران  خائن  را  ارج  نمي‏‎گذارند.  پس  اي  مشركان  عهدشكن  بدانيد  كه‌)  اگر  توبه  كرديد  (‌و  از  شرك  قائل  شدن  براي  خدا  برگشتيد)  اين  براي  شـما  يهتر  است‌،  و  اگر  سرپيچي  كرديد  (‌و  بـر  كفر  و  شـرك  خود  ماندگار  مانديد)  بدانيد  كه  شما  نمي‌توانيد  خداي  را  درمـانده  داريـد  و  (‌خــويشتن  را  از  قـلمرو  قـدرت  و  فرماندهي  او  بيرون  سازيد.  اي  پيغمبر!  همۀ‌)  كـافران  را  به  عذاب  عظيم  و  سخت  دردناكي  مژده  بده‌.  امّا  كسـاني  كه  از  مشركان  با  آنان  پيمان  بسته‌ايد  و  ايشان  چيزي  از  آن  فـروگذ‌ار  نكـرده‌انــد  (‌و  پـيمان  را  كــاملاً  رعـايت  نموده‌اند)  و  از  كسي  بر  ضدّ  شما  پشتيباني  نكرده  (‌و  او  را  ياري  نداده‌اند)‌،  پيمان  آنان  را  تا  پايان  مدّت  زماني  كه  تعيين  كرده‌اند  محترم  شماريد  و  بدان  وفا  كنيد.  بيگمان  خداونـد  پـرهيزگاران  (‌وفـا  كـنندۀ  بـه  عهد)  را  دوست  مي‌دارد.  هنگامي  كه  ماه‌هاي  حرام  (‌كه  مدّت  چهار  ماهۀ  امان  است‌)  پايان  گرفت،  مشركان  (‌عهدشكن‌)  را  هر  كجا  بـيابيد  بكشـيد  و  بگيريد  و  مـحاصره  كنيد  و  در  هـمۀ  

كمينگاه‌ها  براي  (‌بـه  دام  انـداختن‌)  بـنشينيد.  اگر  توبه  كردند  و  (‌از  كفر  برگشتند  و  به  اسلام  گرويدند  و  بـراي  نشان  دادن  آن‌)  نماز  خواندند  و  زكات  دادنـد،  (‌ديگر  از  زمرۀ  شمايند  و  ايشان  را  رها  سازيد  و)  راه  را  بـر  انـان  بازگذاريد.  بيگمان  خداوند  داراي  مغفرت  فراوان  (‌بـراي  توبه  كنندگان  از  گناهان‌،‌)  و  رحمت  گسترده  (‌بر‌اي  هـمۀ  بـندگان‌)  است‌.  (‌اي  پـيغمبر!)  اگر  يكـي  از  مشركان  (‌و  كافراني  كه  به  شما  دستور  جنگ  با  آنان  داده  شده  است‌)  از  تو  پناهندگي  طلبيد،  او  را  پناه  بده  تا  كلام  خدا  (‌يـعني  آيات  قرآن‌)  را  بشنود  (‌و  از  دين  آگاه  شود  و  راجع  بدان  بينديشد.  اگر  آئين  اسلام  را  پذيرفت‌،  از  زمرۀ  شما  است‌،  و  اگر  اسلام  را  نپذيرفت‌)  پس  از  آن  او  را  به  محلّ  امن  (‌و  مأوي  و  منزل  قوم‌)  خودش  بـرسان  (‌تـا  از  خطرات  راه  برهد  و  بدون  هيچ  گونه  اذيّت  و  آزاري  بـه  ميان  اهل  و  عيال  خويشتن  رود)‌.  اين  (‌پناه  دادن‌)  بدان  خـاطر  است  كه  مشركان  مردمان  نادان  (‌و  ناآگاه  از  حقيقت  اسـلام‌)  هستند  (‌و  چه  بسا  در  پرتو  آشنائي  با  اسلام‌،  نور  ايمان  در  دلهايشان  روشن  گردد)‌.(توبه /1-6)   

 اين  آيات  -  و  آيات  بعد  از  آنها  تا  آيۀ  بيست  و  هشتم  -  نازل  گرديد  تا  تعيين  كند  روابـط  نـهائي  مـيان  جـامعۀ  اسلامي‌اي‌ كه  وجود  آن  در  مدينه  و  در  جزيرة‌العرب  به‌ گونۀ  همگاني  و  فراگير  -  استقرار  پذيرفته  بود،  و  ميان  بقيّۀ  مشركاني‌ كه  در  جزيرة‌العرب  بودند  و  به  اين  آئين  داخل  نشده  بودند..  چه  مشركاني‌ كه  عهد  و  پيمان  با  پيغمبر  خدا  صلّی الله عليه وآله وسلّم  داشتند  و  آن  را  شكستند،  بدان  هنگام  كه  چنين  به  نظرشان  رسيد كه  درگيري  مسلمانان  با  روميان  -  وقتي‌ كه  ديدند  مسلمانان  براي  نبرد  با  روميان  در  تبوك  حركت‌ كردند  -‌ كار  اسـلام  و  پـيروان  آن  را  يكسره  مي‌كند  و  همۀ  آنان  را  نابود  مي‌سازد،  يا  دست‌كم  شوكت  و  قدرت  مسلمانان  را  در  هم  خـواهـد كوبيد  و  ناتوانشان  خواهد  كرد...  و  چه  مشركاني  كه  پيماني  بـا  مسلمانان  نداشتند  و  پيش  از  آن  در  حـقّ  ايشـان  بـدي  نكردند  و  زشتي  ننمودند...  و  چه ‌كساني‌ كه‌ عهد  و  پيماني  با  مسلمانان  داشـتند  -  اعـم  از  پـيمان‌ محدود  و پـيمان  نامحدود  -  و  بر  عهد  خود  ماندند  و  اصلاً  با  مسلمانان  در  چيزي  پيمان‌شكني  نكردند  و كسي  را  بر  ضدّ  ايشان  كـمك  ننمودند  و  به  پشـتيباني  كسي  عليه  آنـان  برنخاستند...  اين  آيات  و  آيات  بعد  از  آنها  دربارۀ  همۀ  اين  دسته‌ها  و گروه‌ها