به  یاد  خدا  می‌ماند  و  غافل  نمی‌شود،  و  رهسپار  دارالسّلام  می‌گردند  و  در  بهشت  خـدا  می‌غنوند،  و  تحت  ولایت  و کفا‌لت  پروردگارشان  قرار  می‌گیرند...  هم  اینک  صحنۀ  مقابل  آن ‌گشوده  می‌گردد  و  در  صحنۀ  دیگری  بر  پرده  نمایش  داده  می‌شود،  به  شیوۀ  غالب  قرآن  در  نمایش  «‌صحنه‌های  قیامت‌»‌.[1]  در  اینجا  شیاطین  انسان  و  پری  نـموده  مـی‌شوند. كسانی  کـه  زندگی  را  به  سر  برده‌ا‌ند.  در  دوران  حيات  خود گروهی سخنان  یاوه  و  ناروا  را  برای ‌گول  زدن  و  فریب  دادن  و  گمراه  کردن‌،  به  گروه  دیگری  پیام  داده‌اند،  و  دسته‌ای  با  پشتیبانی  دستۀ  دیگری  در  برابر  هر  پیغمبری  ایستاده‌اند  و  دشمنی  ورزیده‌اند.  برخی  به  برخی  الهام  کرده‌اند  و  پیام  فرستاده‌اند که  با  مؤمنان  بجنگد  و  با  چیزی‌ که  شرع  خدا  برایشان  حلال  و  حرام  فرمود‌ه  است  برزمند...  این  نقش  قرآنی  آنان  را  در  صحنۀ  برجستۀ  زنده‌ای  نشـان  می‌دهد که  سرشار  از گفتگو  و  اعتراف  و تنبیه  و  حکم  و  تعقیب  است‌.  از  حيات  لبریز  است‌،  حیاتی‌ که  صحنه‌های  قیامت  در  قرآن  پر  از  آن  است‌:

(وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُم مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُم مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَاشَاءَ اللّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ ). 

(‌به  یاد  بیاور  آن‌)  روزی  را  که  در  آن  همۀ  آنان  را  در  کنار  هم  گرد  می‌آوریم  (‌و  خطاب  به  گناهکاران  می‌گوئيم‌:‌)  ای  گروه  جنّیان  شـما  افـراد  فـراوانـی  از  انسـانها  را  گمراه  ساختید.  (‌بدین  هنگام  با  افسوس  و  دریغ‌)  پیروان  ایشان  از  مـیان  انسـانها  (‌فـریاد  بـرمی‌آورند  و)  مـی‌گویند:  پروردگارا!  برخی  از  مـا  از  برخـی  دیگر  سود  بردیم‌.  (‌جنّیان  با  وسوسۀ  شیطانی  بر  ما  ریاست  کردند  و  از  ما  بهره  گرفتند،  و  ما  انسـانها  بـه  وسـوسۀ  ایشـان  دچـار  شهوات  و  لذات  زودگذر  شدیم‌،  تا  آنگاه  که  مدت  معلوم  زندگی  را  سپری  کردیم‌)  و  به  مرگی  گرفتار  آمـدیم  كه  برای  مــا  مـعیّن  و  مـقدّر  فـرموده  بـودی.  (‌هـم  اینک  بـا  کـوله‌باری  از  کـفر  و  ضـلال  در  پیشگاه  ذوالجـلال  ایستاده‌ایم‌،  وای  بر  ما!  خداوند  بدیشان‌)  می‌گوید:  آتش  (‌دورخ‌)  جایگاه  شـما  است  و  هـمیشه  در  آن  مـاندگارید  مگر  مدّت  زمانی  که  خدا  بخواهد.  بی‏گمان  پروردگار  تـو  حکیم  (‌است  و  کارهایش  از  روی  حـمت  انجام  می‏‎گیرد  و)  آگاه  است  (‌و  می‌داند  چـه  کسـانی  را  از  دست  دورخ  رها  کند)‌.  و  همان  گـونه  (‌کـه  ستمگران،  در  ایـن  جهان  پشتیبان  یکدیگر  و  رهبر  و  راهـنمای  هـم  هستند،  در  جهان  دیگر  نیز  آنان  را  به  یکدیگر  وامی‌گذاریم  و)  برخی  از  ستمگران  را  همنشین  برخی  دیگر  می‌گردانیم‌،  و  ایـن  بـه  خـاطر  اعمالي  است  که  (‌در  جـهان  گذران‌)  انـجام  می‌داده‌اند.  (‌در  آن  روز  خداوند  بدیشان  مـی‌گوید:‌)  ای  جنّيان  و  ای  انسانها  آیا  پیغمبرانی  از  خودتان  به  سـوی  شما  نیامدند  و  آیـات  (‌کتابهای  آسمانی‌)  مـرا  برایتان  بازگو  نکردند  و  شما  را  از  رسیدن  بدین  روز  (‌و  روبرو  شدن  در  آن  با  خدا)  بیم  ندادند؟  (‌پس  چگونه  این  روز  را  فراموش  کردید  و  در  تکذیب  آن  کوشیدید؟  در  پـاسخ‌)  می‌گویند:  ما  علیه  خود  گواهی  می‌دهیم  (‌و  اقرار  می‌کنیم  که  پیغمبران  آمدند  و  آئین  خدا  را  تبلیغ  کردند  و  مـا  را  از  قیامت  ترساندند،  ولی  مـا  ایشـان  را  تکـذیب  کـردیم  و  گفتیم‌:  خداوند  چیزی  را  از  سوی  خود  نفرستاده  است  و  جز  زندگی  این  جهان‌،  زندگی  دیگری  وجود  ندارد.  آری‌)  زندگی  جهان‌،  آنان  را  گول  زد  (‌و  به  خود  مشغول  داشت  و  امروز  جز  اعتراف  چـاره‌ای  نـدارند  و)  علیه  خود  گواهی  می‌دهند  (‌و  می‌گویند)  که  ایشان  کافر  بوده‌اند  (‌و  مستحقّ  عذاب  جاویدان  و  هراسناک  یزدانند).

صحنه  در  آینده  نمایش  داده  می‌شود.  در  آن  روزی ‌که  همگان  را  جمع  می‌گرداند.  امّا  برای  شنونده  محال  است  كه  با  آن  صحنه  هم اینک  عملًا رویاروی  شود.  چرا که  واژه‌ای  در  عبارت  حذف  است‌.  تقدیر  سخن  این  چنین است:

(وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ....)- فَيَقُوْلُ- (يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ....). 

روزی  جملگی  آنان  را  گرد  می‌آورد....  سپس  می‌گوید‌:  ای  گروه  انسان  و  پری  ....

واژۀ  «‌می‌گوید»  حـذف  شـده  است‌!  حـذف  آن‌،  تعبیر  صورتگر  و  شکل  بخش  را  از  فاصلۀ  بس  دوری  بـه  نزدیک  منتقل  مي‌کند  و کوچ  بسیار  شگفتی  را  پد‌یدار  می‌گرداند.  در  پرتو  آن‌،  روند  قرآنی  آینده‌ای  را که  باید  انتظارش ‌کشید  و  بعدها  آن  را  دید،  به  واقعیّت  آماده‌ای  تبدیل  می‌گرداند که  باید  بدان  نگریست‌!  این  هم  از  ویژگیهای  شگفت  به  تصویر کشیدن  قرآنی  است‌.[2] بگذار  صحنۀ  برجستۀ  نمایش  را  دنبال ‌کنیم‌:

(يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُم مِنَ الْإِنْسِ). 

ای  گروه  جنّیان  شما  افراد  فراوانی  از  انسـانها  را  گمراه  ساختید!.

افراد  فراوانی  از  انسانهای  پیرو  خود  را  گمراه  نـمودید.  آن ‌کسانی‌ که  به  پیامهای  شما گوش  فرا  می‌دادند،  و  از  وسوسه‌های  شما  فرمانبرداری  می‌کردند،  و گام  به  گام  شما  راه  می‌رفتند...  این  فرموده  هر  چند  خبر  است‌،  امّا  برای  خبر  نیست‌.  چرا که  جنّیان  خودشان  می‌دانـند که  بسیاری  از  انسانها  را گمراه  ساخته‌اند!  بلکه  مراد  قطعی  کردن ‌گناه  و  بزه  است‌، ‌گناه  و  بزه ‌گمراهسازی  این ‌گروه  بسیار  فراوانی  کـه  انگار  در  صحنۀ  نمایش  آنـان  را  می‌بینیم!  مراد  تقبیح  این ‌گناهكاری  و  بزهکاری  است  گناه  و  بزهی‌ که  قرائن  زندۀ  آن ‌گرد  آمده  است  در  این  گروه  بسیار  فراوانی ‌که ‌گرد  آورده  شده‌اند!  بدین  خاطر  جنّیان  کمترین  پاسخی بدين  گفتار  نـمی‌دهند...  ولیکن  انسانهای ‌گول  خوردۀ  نادانی  زبان  به  سخن  می‌گشایند  و  پاسخ  می‌گویند که  بازیچۀ  دست  جنّیان  شده‌اند  و  خوار  گشته‌اند.

(وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُم مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا ). 

(‌بدین  هنگام  با  افسوس  و  دریغ‌)  پیروان  ایشان  از  میان  انسانها  (‌فـریاد  برمی‌آورند  و)  مـی‌گویید:  پروردگارا!  برخی  از  مـا  از  بـرخـی  دیگر  سـود  بـردیم‌.  (جنّيان  بـا  وسوسۀ  شیطانی  بر  مـا  ریـاست  کـردند  و  از  مـا  بـهره  گرفتند،  و  ما  انسانها  به  وسوسۀ  ایشان  دچار  شهوات  و  لذات  زودگذ‌ر  شدیم‌،  تا  آنگاه  که  مدّت  معلوم  زندگی  را  سپری  کردیم‌)  و  به  مرگی  گرفتار  آمـدیم  که  بـرای  مـا  معیّن  و  مقدّر  فرموده  ب