  در کـتاب‌:  «‌المصطلحات  الاربعه  فی  القرآن‌»  تألیف  ابوالاعلی  مودودی‌.  رئیس  الجماعۀ  الاسلامیۀ  در  پاکستان.  
12- مراجعه  شود  به‌کتاب‌:  «‌المستقبل  لهذا  الدین‌»  فصل‌:  الفصام  النکد.  
13- در  کتابهائی ‌که  من  مطالعه ‌کرده‌ام  به  یک  اثر  اسلامی  قابل  اعتمادی  راجع ‌به  داستان  آفرینش ‌حواء  از  آدم بر‌خورد  نکرده‌ام‌.  آخر گاه‌گاهی  فرمودۀ  خدا:‌«‌مِنْ  نَفْسٍ‌ وَاحِدَةٍ»  را  با  آفرینش  حواء  از  آدم  تفسیر کرده‌اند!  ...  آنچه  به  نظر  من  رسیده  است  و  معتقد  بدان  هستم‌،  مراد  از  نفس  واحده اتـّحاد  و  یگانگی  نر و  ماده  در  اصل‌ و  حقیقت  آن‌ دو  است‌.  (‌مولف‌)
برای  این ‌که  معنی  «‌نَفْسٍ  وَاحِدَة‌»  روشن  شود  و  به  سخن  استاد  سیّد  قطب  در  این‌ باره  بیشتر  اطمینان  یافت‌،  مراجعه  شود  به‌:  نساء/1،  اعراف١٨٩  و  ١٩٠،  روم/21.  (‌مترجم‌)
14- ‌مراجعه  شود  به ‌کتاب‌:  «‌خصائص  التصوّر  الاسلامی  و  مقوّماته‌»  فصل‌: «‌حقیقة الحیاه‌».
15- برای  اطّلاع  بیشتر  مراجعه  شود  به ‌کتاب‌:  «‌حجاب‌»  تألیف  ابوالاعلی  مودودی‌،  امیر  الجماعة  الاسلامیة  پاکستان‌.  همچنین‌:  فی  ظلال  القرآن.  جزء  پنجم‌،  توضیحات  آیۀ  ٢٤  سورۀ  نساء‌.
16- مثل‌کود  نیتروژنه  یاکود  ازت‌.  (‌مترجم‌) 
17- ‌مراجعه  شود  به‌ کتاب‌:  «‌منهج  الفنّ  الاسلامی‌»  تألیف  محمّد  قـطب‌،  فصل‌:  «‌مشاهد  الطبیعة  فی القرآن‌»‌،  و  «‌الجمال  فر  التصوّر  الاسلامی‌».
18- ‌کلبی  در کتاب  «‌الاصنام‌»  مـی‌گوید:  بـنو ملیح ‌کـه  قبیله‌ای  از  عشـیرۀ  خزاعه ‌بودند  جنها  را  پرستش  می‌کردند.(‌مولف‌) 
19- ‌مراجعه  شـود  به ‌کـتاب‌:  «‌المصطلحات  الاربعه  فی  القـرآن‌»  تألیـف  ابوالاعلی  مودودی‌،  امیر  الجماعة  الاسلامیة  در  پاکستان‌.  فصلهای‌:  الوهيّت  و  ربوبیّت‌ و  عبادت‌...
20-برای ‌اطّلاع  بیشتر  مراجعه  شود  به‌ کتاب‌:  «‌خصائص  التصوّر  الاسلامی  ومقوّماته‌»  جلددوم‌،  فصل  الوهیّت‌ و  عبودیّت‌.
21- دانشمند  زیست  شناس  معاصر  انگلیسی  است‌ و  از  زمرۀ‌ کسانی  است  که  به  داروینیسم  جدید  مشغول ‌و  سرگرم  هستند.
22- ‌فیلسوف  نمای  معاصر  آمریکائی  است‌.
23- پیشتر گفتیم‌ که  نتائج  و  فرآیندهای  علوم  همه  ظنّی  و  تخمینی  هستند.  ما  از  این  سخن  دلیلی  برای  صدق  و  صداقت  اسلام  برنمی‌گیریم‌.  بلکه  تنها  ما  این  سخن  را  رو  در  روی‌ کسانی  ذکر  می‌کنیم ‌که  بر  علم  تکیه  می‌کنند و  از  آن  حجّت  می‌آورند.(‌مولف‌)
24- دانشمند  فیزیکدان ‌و  ریاضیدان  معاصر  انگلیسی  است‌. او مؤلف‌ کتاب‌:  «‌جهان  اسرار  آمیز»‌ که  به  زبان  عربی  ترجمه  شده  است...  او  نخستین‌ کسی  نیست‌ که  این  نظریه  را  بیان  داشته  است‌.  در  فلسفۀ ‌افلاطون  نیز  آمده  است‌.  حدود  ١٥٠  سالی  در  مکاتب  فلسفی  بر  سر  آن  مجادله  درگرفته  است‌، ‌به‌ ویژه  میان  مکتب  «‌ایده‌آلیسم‌»  و  مکتب  «‌رئالیسم‌»‌...  هنوز که  هـنوز  است  این  کشمکش  و  اختلاف  در  میان  است‌!  (‌مولف‌)
25- ‌صفر  مطلق‌،  دمائی  است ‌که  تقریباً  ذرات  ماده  در  آن  بدون  حرکت ‌و  جنبش  خواهند  شد،  و  معادل  273-  درجۀ  سانتیگراد  است‌.  (‌مترجم‌)
26- ‌این  همه  تأکیدهای  قطعی  با  خود  منطق  بشری  سازگاری  ندارد.  قوانین  ترمودینامیک‌ هم  یقینی  نیست‌.  بلکه  نظريّه‌ای‌ در  تفسیر  جهان  است‌. چه  بسا  فردا  تعدیلهائی  در آن  صورت‌ گیرد،  و  چه  بسا  بطلان  آن  بطورکلی  اعلام  شود.  ما  همچنان‌ که‌ گفتیم  علم  را  دلیلی  بر  صحّت  اسلام  نمی‌گیریم‌،  و  علم  را  تصدیق ‌کنندۀ  قوانین  اسـلام  بشمار  نمی‌آوریم‌.  بلکه  ما  ایـن  نتائج  و  فرآیندهای  «‌علمی‌»  را  برای ‌کسانی  ذکر  می‌کنیم ‌که  علم  را  خدائی‌ گمان  می‌برند...  این  سخن  خداوند  ایشان  جولیان  هاکسلی  است‌ که  بدو  ایمان  و  اطمینان  دارند!  (‌مولف‌)
27- چشمان.
28- بينشها.
29- ديد.
30- كور شد.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:69.txt">قسمت اول</a><a class="text" href="w:text:70.txt">قسمت دوم</a><a class="text" href="w:text:71.txt">قسمت سوم</a></body></html>جزء  هشتم
سورۀ  انعام  آیات  165-  ١١١  و  سورۀ  اعراف  تا  آیۀ  ٩٣
رهنمودهاي جزء  هشتم

جزء  هشتم  از  دو  بخش  تشکیل  شده  است‌.  بخش  اول‌،  بقیۀ  سورۀ  انعام  است‌ که  نیمۀ  نخستین  آن‌،  و  در  جـزء  هفتم  بیان  گردیده  است‌.  بخش  دوم  جزء  هشتم‌،  مشتمل  بر  قسمتی  از  سورۀ  اعراف  است‌.
در  جزء  هـفتم  سـورۀ  انـعام  مـعرفی  گـردید.  در  ایـنجا  می‌کوشیم  خوانندۀ  این  جزء  را  با  چکیده‌ای  از  شـناخت  سورۀ  انعام ‌که  در  جزء  پیشین  از  آن  سخن  رفـته  است  آشنا  گردانیم‌.  امّا  سخن  گفتن  از  سورۀ  اعراف‌،  در  جای  خود  به  میان  خواهد  آمد  -  اگر  خدا  بـخواهـد  -  بدان  هنگام‌ که  با  سورۀ  مذکور  روبرو  خواهیم  شد.
*
بقیّۀ  سورۀ  انعام  بر  روال  این  سوره  به  پیش  مـی‌رود  و  برابر  همان  شیوه  و  روشی  ادامه  پیدا  می‌کند که  در  جزء  هفتم  دربارۀ  شناخت  آن  توضیح  دادیم‌.  زیبا  و  بجا  است  که  چکیده‌وار  در  بخشها  و  بندهائی  بدان  اشاره‌ کنیم‌:  در  معرّفی  سوره‌،  این  بخشها  و  بندها  آمده  است‌:
این  سوره،  رویـهمرفته  «‌حـقیقت  الوهـیّت»  را  عـرضه  می‌دارد...  حقیقت  الوهیّت  را  نشان  می‌دهد  در  جولانگاه  هستی  و  زندگی‌،  نفس  و  درون‌،  زوایای  ناشناختۀ  جهان  دیدنی  و  پیدا،  نواحی  ناشناختۀ  جـهان  نـهان  و  نـاپیدا،  صحنه‌های  پیدایش  جهان  و  پیدایش  حیات  و  پـیدایش  انســان‌،  نـابودی  گـذشتگان  و  پـیشینیان  و  جـانشینی  آیندگان  و  پسینیان‌،  صحنه‌های  فطرت  در  آن  هنگام  که  با  جـهان  و  حـوادث  و  دارائـی  و  خوشی  و  نـاداری  و  ناخوشی  و  سود  و  زیان  روبرو  می‌شود.  مظاهر  قدرت  الهی‌،  محافظت  و  مراقبت  ذات  باری  از  زندگی  ظاهری  و  باطنی  انسانها،  و  احوال  و  اوضـاع  کـنونی  و  آیـنده  ایشان‌،  ...  خلاصه  صحنه‌های  رسـتاخیز،  و  موقعیّتها‌ی  آفریدگان  بدان  گاه  که  آنان  را  در  پیشگاه  آفریدگارشان  نگاه  می‌دارند،  همه  و  همه  را  عرضه  می‌دارد...».
«‌این  سوره  بدین  منـوال  و  بر  این  روال‌،  دل  انسانها  را  در  این  زمانها  و کرانه‌ها،  و  در  این‌ گودیها  و  ژرفاها،  به  گشت  و گذار  می‏‎برد.  امّا  در  همۀ  اینها  برابر  برنامۀ  قرآن  مکّی  راه  می‌سپرد.  برنامه‌ای‌ که  در  صفحه‌های  پیشین  از  آن  سخن‌ گفتیم‌.  همچنین  برابر  برنامه  سراسری  قرآن  به  پیش  می‌رود.  این  سوره  می‌خواهد  «‌نظریۀ‌»  عقیده  را  به  تصویر  بکشد،  و  نـمی‌خواهد  به  جدال  لاهوتی  بپردازد که  ذهنها  و  اندیشه‌ها  را  به  خود  سرگرم  می‌کند.  می‌خواهد  خداوند  راستین  مردمان  را  به  مردمان  بشناساند،  تـا  از  این  راه  مردمان  را  بندگان  یزدان  راستینشان  گرداند.  دلها  و  جانها،  تلاشها  و کوششها،  پویشها  و  جنبشها،  آداب  و  رسوم‌،  شعائر  و  عبادات‌،  و  