  خدا  از  جای  برمی‌خیزند  و  برای  اطاعت  از  پیغمبر  (ص)  مکان  را  خالی  می‌کنند،  وعده  رفعت  مقام  می‌دهد:

  ( وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ(.

و  هنگامی  که  به  شما  گفته  شد:  برخیزید! برخیزید.  اگر  چنین  کنید  خداوند  به  کسانی  از  شما  که  ایمان  آورده‌اند،  و  بهره  از  علم  دارند،  درجات  بزرگی  می‌بخشد.

این  پاداش  تواضع  آنان‌،  و  برخاستن  ایشان  به  محض  دریافت  دستور  پا  شدن  است‌.

مناسبتی‌که  در  اینجا  در  میان  است  مناسبت  نزدیک  شدن  به  پیغمبر  (ص)  برای  دریافت  علم  و  اطلاع  در  مجلس  او  است‌.  این  آیه  به  مسلمانان  یاد  می‌دهد:  ایمانی‌که  به  سعه صدر  و  اطاعت  از  امر  برمی‌انگیزد،  و  علم  و  اطلاعی‌که  دل  را  پاکیزه  می‌دارد،  و  در  نتیجه  دل  می‏‎گشاید  و  اطاعت  می‌نماید،  هر  دو  انسان  را  به  درجات  والائی  در  بیشه  خدا  می‌رسانند.  بالا  رفتن  درجات  در  بیشه  خدا  و  برخاستن  از  جا  به  خاطر  چیزی‌که  رسول  خدا  (ص)  مصلحت  دیده  است‌،  تقابل  دارد.

(  وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ)  ٠

و خدا آگاه  از هر آن  چيزی  است  که  می‌کنید.

خدا  از  روی  علم  وآگاهی  از  حقیقت  آنچه  می‌کنید،  و  از  روی  علم  و آگاهي  از  احساس  و  شعوری ‌که  در  فراسوی‌ کارتان  نهفته  است‌،  سزا  و  جزای  شما  را  می‌دهد.

قرآن  این‌گو‌نه  تربیت  انسانها  و  پاکیزه  داشتن  ایشان  را  برعهده  می‏‎گیرد،  و  این  چنین  جای  بازکردن  و  بزرگواری‌نـمودن  وفرمان  بردن‌را  باشیوه  تشویق‌و  ترغیب  و  برانگيختن  و  به  جوش  و  خروش  انداختن  بدیشان  تعلیم  می‌دهد.  چه  دین  تنها  با  تکالیف  مجرد  و  وظائف  صرف  حاصل  نـمی‌گردد،  بلکه  دین  با  دگرگونی  در  احساس  و  شعو‌ر،  و  تحول  و  انقلاب  در  دل  و  درون  حاصل  می‌گردد  ... 

*همچنین  قرآن  بدانان  رفتار  وکردار  دیگری  را  در  ارتباط  ایشان  با  فرستاده  یزدان (ص) می‌آموزد.  پیدا  است‌که  مردمان  زیادی  می‌خو‌استند  با  پیغمبر  خدا  (ص)  خلوت‌کنند،  تا  هر یک  از  آنان  در  باره ‌کار  خاص  خو‌د  با  او  سخن  بگوید،  و  در  راستای  آن‌،  رهنمود  و  رهنمـون  و  رای  و  نظر او  را  جویا  شود،  و  تنهائی  با  جنابشان  صحبت  بکند.  بدون  ایـن‌که  متوجه  باشند  پیغمبر  (ص)‌کارهای  اجتماعی  مهمّی  دارد  و  باید  بدانها  برسد،  و  بدون  این‌که  ارزش  وقت  او  را  بدانند،  و  از  جدی  بودن  خلوت  با  او  آگاه  باشند  و  بدانندکه  خلوت  با  او  باید  برای‌کار  مهمّی  باشد  و  بس.  این  بود  خدا  خواست  این  معا‌نی  و  مفاهیم  را  بدیشان  یاد  بدهد  و  برای  این‌کار  مالیاتی  به  نفع  جامعه  مسلمانان  تعیین‌کند.  بدین  معنی  هرکس‌که  خواست  با  پیغمبر  خدا  (ص)  خلوت ‌کند  و  وقت  او  را  بگیردکه  متعلق  به  همگان  است  پولی  را  به  عنوان  صدقه  به  جامعه  می‌دهد،  پیش  از  این  که  درخواست  رازگفتن  و  خلوت‌گزیدن‌کند:

(  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ )  .

ای  مومنان‌! هرگاه  خواستید  با  پیغمبر  نجوا  و  رازگوئی  کنید،  پیش  از  نجوای  خود،  صدقه‌ای  بدهید.  این  کار  برای  شما  بهتر  و  پاکیزه‌تر  (‌برای  زدودن  حب  مال  از  دلها)  است‌.  اگر  هم  چیزی  را  نیافتید  (‌که  با  آن  صدقه  را  انجام  دهید)  خداوند  آمرزگار  و  مهربان  است‌.

امام  علی  -‌کرم الله‌وجهه  -  بدین  آیه  عمل‌کرد.  آن‌گونه  که  روایت  شده  است  او  دیناری  داشت‌،  آن  را  به  درهم  تبدیل‌کرد.  هر  زمان‌که  می‌خواست  با  رسول  خدا  (ص)  برای  کاری  خلوت  کند  درهمی  را  صدقه  می‌داد!..  دادن  صدقه  بر  مسلمانان  دشوار  آمد.  خدا  این  را  از  مسلمانان  دید،  و  خود  صدقه  دادن  هم‌کار  خود  راکرد  و  معنی  خود  را  بخشید.  به  مسلمانان  تفهیم‌کرد  خلوتی  راکه  می‏‎طلبند  چه  ارزشی  دارد.  این  بود  که  یزدان  سبحان  برای  مسلمانان  تخفیف  قائل  شد  و  بار  ایشان  را  سلب  کرد،  و  آیه بعدی  نازل‌ گردید  این  تکلیف  و  وظیفه  را  برداشت،  و  ایشان  را  به  عبادات  و  طاعاتی  دعوت  نمود  که  اصلاح‌کننده دلها  است‌:

( أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ).  

 آیا  می‌ترسید  که  پیشاپیش  نجوای  خود  صدقه‌هائی  را  بدهید  (‌و  مخارجی برای خود تولید  کنید؟‌!)‌.  حال  که  چنین  کاری  را  نکرده‌اید  و  خداوند  هم  شما  را  بخشیده  است  (‌و  این  رنج  را  از  دوش  شما  برداشته  است  و  اجازه  داده  است  بدون  دادن  صدقه  با  پیغمبر  به  نجوا  بپردازید)  پس  نماز  را  چنان  که  باید  بخوانید  و  زکات  مال  بـه  در  کنید  و  از  خدا  و  پیغمبرش  فرمانبرداری  نمائید.  ایزد  آگاه  از  همه  کارهائی  است  که  می‌کنید.

در  این  دو  آیه‌،  و  در  روایتهائی‌که  سبب  نزول  این  دو  آیه  را  بیان  می‌دارند،  نوعی  از  انواع  تلاشها  و  کوششهای  تربیتی  را  می‌یابیم‌،  تلاشها  وکوششهائی‌که  برای  آماده‌سازی  این  گروه  مسلمانان  در  کارهای  کوچک  و بزرگ  بینش  و منش  و روش  ورفتار به‌کار  می‌رود.  

*  
سپس  روند  قرآنی  روی  به  سوی  منافقانی  برمی‌گرداند  که  یهودیان  را  به  دوستی  می‌گرفتند.  برخی  از  احوال  و  اوضاع  آنان  و  موضعگریهای  ایشان  را  به  تصویر  می‌زند.  آنان  را  تهدید  می‌کندکه  کارشان  به  رسوائی  می‌کشد،  و  فرجام  و  سرنوشتشان  ناجور  و  ناگوار  می‌گردد،  و  با  وجود  همه  چاره‌اندیشیها  و  توطئه‌هائی‌که  برای  برانداختن  دعوت  اسلامی  و  نابود  کردن  پیروانش  در  پیش می‏‎گیرند،  دعوت  اسلامی  و  پیروانش  پیروز  می‌گردند:

(أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ .أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ .اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ .لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ .يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ .اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْ