ى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ)  .

مومنان  باید  به  خدا  توکل  کنند  و بس‌.

خدا  پاسدار  و  نگاهدار  است‌.  او  توانا  و  چیره  است‌.  او  دانا  و  آگاه  است‌.  او  حاضر  و  ناظری  است‌که  غیبت  نمی‌کند.  چیزی  درجهان  صورت  نمی‌گیرد  و  انجام  نمی‌پذیرد  مگر  آنچه  او  بخو‌اهد  و  اراده  فرماید.  خدا  وعده  داده  است‌که  مومنان  را  بپاید  و  پاسداری  و  نگاهد‌اری  نمــاید.  دیگرکدامین  اطمینانی  فراتر  از  این  است  وکدامین  یقین  بالاتر  از  این‌؟

*
سپس  شیوه  و  رسم  دیگری  ازشیوه‌ها  و  رسمهای‌ گروه  مومنان  را  به  مومنان  می‌آموزد:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ )٠

ای  مومنان‌! هنگامی  که  به  شما  گفته  شد:  در  مجالس  جای  باز  کنید،  جای  باز  کنید  تا  خدا  در  کار  شما  گشایش  دهد.  وهنگامی  که  به  شما  گفته  شد:  برخیزید! برخیزید. اگر چنین کنید  خداوند  به  کسانی  از  شما  که  ایمان  آورده‌انـد  و  بهره  از  علم  دارند،  درجات  بزرگی  می‌بخشد.  و  خدا  آگاه  از  هر  آن  چیزی  است  که  می‌کنید. 

 از  برخی  از روایتهائی ‌که  سبب  نزول  این  آیه  را  بازگو  می‌کنند،  چنین  بـرمی‌آیدکه  این  آیه  ارتباط  واقعی  با  منافقان  دارد،  ارتباطی‌که  میان  این  آیه  و  میان  آیات  پیش  از  آن  را  در  روند  قرآنی  بیش  از  یک  ارتباط  می‌گرداند.

قتاده‌گفته  است‌:  این  آیه  در  باره  مجالس  ذکر  نازل  گردیده  است‌.  مسلمانان  زمانی ‌که  می‌دیدند  کسی  از  خـودشان  دارد  می‌آید،  بخل  می‌ورزیدندکه  جایگاههای  خود  را  در  خدمت  پیغمبر  (ص) ‌تـرک‌کنند،  و  جای  خویش  را  بدان  فرد  بدهند.  این  بودکه  خداوند  بزرگوار  بدیشان  دستور  می‌دهد  بعضی  از  آنان  برای  برخی  از  خودشان  جای  باز  بکنند  و  جای  بدهند.

مقاتل  پسر  حیان ‌گفته  است‌:  این  آیه  روز  جمعه  نازل  گردید.  در  آن  وقت  پیغمبر خدا  (ص) در صفه  بود.  جای  نشستن  تنگ  بود.  پیغمبر  مهاجران  و  انصاری  را گرامی  می‌داشت‌ که  در  جنگ  بدر  شرکت‌کرده  بودند.  مردمانی  از  شرکت‌کنندگان  در  بدر  آمدند.  کسانی  پیش  از  ایشان  آمده  بودند  و  در  صفه  نشسته  بودند.  بدربان  هنگام  ورود  پیغمبر  (ص)  در  برابرش  برپای  ایستادند  و  گفتند:  ای  پیغمبر  سلام  و  رحمت  و  برکات  خدا  برتو  باد.  پیغمـبر  (ص)  سلام  ایشان  را  پاسخ  داد.  سپس  بدربان  به  سائر  مردمان  سلام  کردند.  مردمان  سلام  آنان  را  پاسخ  گفتند.  بدربان  بر پای  ایستادند  و  منتظر  ماندند  که  بدیشان  جای  داده  شود.  پیغمبر  (ص)  متوجه  شد که  آنان  چرا  سر  پا  ایستاده‌اند‌.  دانست‌که  اهل  مجلس  برایشان  جای  باز  نکرده‌اند.  این  امر  بر  پیغمبر  (ص)   گران  آمد.  به  مهاجران  وانصار  پیرامون  خودکه  در  جنگ  بدر  شرکت  نکرده  بودند  فرمود:  پاشو  ای  فلانی‌.  و  تو  ای  فلانی  برخیز.  پیاپی  جای  آنان  را  به  مهاجران  و  انصار  شرکت‌كنـنده  در  بدر  می‌داد،  و  بدربان  را  بر  جای  دیگران  می‌نشاند.  این  امر  برای  کسانی‌ گران  آمدکه  بر  کسانی‌که  ایشان  را  از  جایشان  بلندکرده  بود،  و  جای  آنان  را  به  دیگران  داده  بو‌د.  پیغمبر  (ص)  این  ناراحتی  را  از  چهره ایشان  دریافت‌.  منافقان‌گفتند:  آیا  شما گمان  نمی‌بریدکه  این  دوست  شما  در  میان  مردمان  دادگری  می‌کند؟  به  خدا  قسم  ما  ندیدیم‌که  او  با  این  مردمان  عادلانه  رفتارکرده  باشد! مردمانی  جای  خود  را  گرفته‌اند  و  نشسته‌اند  و  دوست  داشته‌اندکـه  نزدیک  پیغمـبرشان  بنشینند  و  درکنار  او  بمانند.  امّا  او  ایشان  را  بلندکرده  است‌،  وکسانی  را  بر  جای  ایشان  نشانده  است  که  دیر  آمده‌اند  وکندی ‌کرده‌اند  ...   مقاتل ‌گفته  است‌:  به  ما  چنین  خبر  رسیده  است‌که  پیغمبر  (ص) ‌فرمود: 

(رحم الله رجلا يفسح لأخيه ).

«‌خدا  رحمت ‌کند کسی  راکه  برای  برادرش  جای  باز  کند »

بعد  از  این  همین  مردمان  سریع  برمی‌خاستند،  و  برای  برادران  خود  جای  باز  ميكردند.  این  آیه  روز  جمعه  نازل  گردید.

اگر  این  روایت  صحیح  باشد،  با  احادیث  دیگری  مخالفت  نداردکه  برابر  آنها  نباید کسی  فردی  را  از  جایش  بلند  کند  تا  خودش  بر  جای  او  بنشیند.  همان‌گونه‌که  در  صحیح  مسلم  و  بخاری  آمده  است‌:

) لا يقيم الرجل الرجل من مجلسه فيجلس فيه , ولكن تفسحوا وتوسعوا(

«‌شخصـی‌،  شخصی  را  از  جایگاهـش  بلند  نکند  تا  بر  جای  او  بنشیند.  ولیکن  جای  بازکنید  وگشایش  ببخشید»‌. 

 همچنین  با  چیزی  هم  مخالفت  نداردکه  می‌گوید:  لازم  است‌کسی‌که  به  مجلسی  داخل  می‌شود،  هرکجاکه  جا  باشد  بنشیند.  نباید  او  پای  برگردنها  وگرده‌های  مردمان  بگذارد  تا  در  بالای  مجلس  جای  بگیرد  و  جای  خوش  کند.

این  آیه  تشویق  می‌کند  برای  تازه‌وارد  جای  باز  شود  تا  بتواند  بنشیند.  همچنین  تشویق  می‌کند  به  اطاعت  و  فرمانبرداری  از  فرمان‌،  وقتی‌که  به  نشسته‌ای‌گفته  شد  که  برخیزد  باید که  برخیزد  و  جای  بازکند.  این  فرمان  را  کسی  می‌دهدکه  مسوولیت  نظم  وترتیب‌ گروه  مسلمانان  را  بر  عهده  دارد.  نه  این‌که  شخص  آینده  فرمان  بدهد.

هدف  این  است‌که‌گشایش  در  دل  و  درون  حاصل‌گردد،  پیش  از  این‌که ‌گشایش  در  جا  و  مکان  پدید  آید.  وقتی  که  در  دل  و  درون ‌گشایش  حاصل‌گردد،  فراخی  می‏‎گیرد  و  بزرگو‌اری  مي نماید،  و  نشسته  از  برادران  و  خواهران  خو‌د  استقبال  می‌کند،  و  با  محبت  و  بزرگواری  پذیره  اشخاص  تازه‌ وارد  می‌شود،  و  با  رضـا  و  رغبت  و  با  آسودگی  خاطر  برایشان  جای  باز  می‌کند.  ولی  رهبر  وقتی‌که  دید  به  نحوی  از  انحاء  ضرورت  دارد  جا  خالی  گردد  و  مکان  را  به‌کس  دیگری  داد،  بایدکه  با  رضای  خاطر  و  آرامش  درون  پذیرفت‌،  و  قواعدکلی  نیز  مراعات‌گردد.  از  قبیل‌:  برگردنها  وگرده‌ها  گام  برداشته  نشود.کسی‌کسی  را  از  جایش  بلند  نکند  تا  خودش  در  جای  او  بنشیند.  يا کسی  بالای  سرکشی  نایستد  تا  جای  خود  را  بدو  بدهد.  بلکه  باید  بزرگواری  و  احترام  و  نظم  و  نظامی  را  مراعات‌کردکه  اسلام  آنها  را  می‏طلبد.  در  هر  حالی  و  در  هر  وصفی،  باید  ادب  و  نزاکت  و  خو‌شروئی  داشت‌.

براساس  روش  و  شیوه  قرآن  در  برانگیختن  احساس  و  شعو‌ر،  در  وقت  درخواست  هرگو‌نه  تـكلیف  و  وظیفه‌ای‌،  به  افرادی‌که  در  مجالس  برای  دیگران  جای  باز  می‌کنند  و  سبب  آسایش  آنان  می‌شوند  وعده  می‌دهدکه  خدا  برای  ایشان  جای  باز  می‌کند  و  بدیشان  آسایش  می‌رساند:

(  فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ )  .

جای  باز  کنید  تا  خدا  در  کار  شما  گشایش  دهد.

به‌کسانی‌که  به  فرما