  کششها  و  كـوششها،  مشاهده  می‌نمائیم‌.  همچنین  بخشی  از  مبارزه  طولانی  موجود  در  میان  اسلام  و  میان  دشمنان  گوناگون  آن  از  قبیل  مشرکان  و  یهودیان  و  منافقان  را  مشاهده  می‌کنیم‌.

در  این  سوره  به‌گونه  ویژه‌ای  تصویر  الهامگرانه‌ای  از  عنایت  و  رعایت  خدا  را  می‏‎بینیم،  عنایت  و  رعایتی‌که  خدا  به  این  جماعت  نوخاسته  و  نوپا  می‌نماید،  بدانگاه  که  ایشان  را  با  دیدبانی  و  پاسداری  خود  مـی‌سازد،  و  با  برنامه  خو‌د  آنان  را  تربیت  می‌کند  و  می‌پروراند،  و  عنایت  و  رعایت  خویش  را  بدیشان  اعلام  و  اعلان  می‌نماید،  و  در  درونشان  اطلاع  زنده‌ای  در  باره  شناخت  یزدان  سبحان  پی‌ریزی  می‌کند  و  سامان  می‌دهد،  و  به  دلهایشان  می‌افکندکه  در  ویژه‌ترین‌ کارشان‌،  و  در  کوچک‌ترین  امورشان‌،  و  در  نهانی‌ترین  رازهایشان‌،  خدا  با  ایشان  است  و  حاضر  و  ناظر  بر  آنان  است‌.  ایشان  را  از  مکر  وکید  و  نیرنگ  پیدا  و  ناپیدای  دشمنانشان  می‌پـاید  و  حراست  و  پاسداری  می‌نماید.  آنان  را  در  کنف  حمایت  و  حفاظت  خود  می‏‎گیرد،  و  ایشان  را  در زیر  پرچم  خو‌د  و  سایه  لطفش‌گرد  می‌آورد.  بدیشان  اشعار  می‌داردکه  اخلاق  و  آداب  و  عاداب  ایشان  را  تربیت  می‌کند،  تربیتی‌که  لائق  و  سزاوار  جماعت  وگروهي  است‌که  خود  را  به‌کنف  حمایت  و  تحت  عنایت  خدا  می‌کشاند،  و  خویشتن  را  به  خدا  نسبت  می‌دهد،  و  حزب  او  را  تشکیل  می‌دهد،  و  پرچم  او  را  بلند  می‌کند  و  برمی‌افرازد  تا  در  سراسر  زمین  با  به  اهتزاز  در آوردن  آن  شناخته  شود.

بدین  خاطر  این  سوره  با  تصویر  شگفتی  از  تصویرهای  این  دوره  بی‏نظیر  و  شگفت  در  تاریخ  بشریت،  آغاز  می‏‎گردد.  دوره  پیوند  آسمان  با  زمین  به  شکل  مستقیم و  محسوسی‌ که  آسمان  در  زندگی  روزانه‌ گروهي از  مردمان  شرکت  می‌کند،  شرکتی  پدیدار  و  آشکار:

( قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ).

خداوند  گفتار آن  زنی  را  می‌پذیرد  که  در  باره  شوهرش  با  تو  بحث  و  مجادله  می‌کند  و  به  خدا  شکایت  می‌بردخدا قطعاً گفتگوی‌ شما دونفر را می‌شنود چرا که خدا شنوا و بینا  است‌.(‌مجادله‌/1) 

 می‌بینیم‌که  آسمان  درکار  و  بار  روزانه  خانواده  فقیر  و  کو‌چک  و  به ‌گرداب  غم  درافتاده‌ای  دخالت  مـی‌کند  تا  د‌اوری  خدا  را  در  باره  قضیه  آنان  بیان  دارد‌.  یزدان  سبحان‌گفتار  زنی  را  شنیده  است‌که  با  پیغمبر  خدا  در  باره  آن  قضیه‌گـفتگو  می‌کرده  است‌، در حالی‌ که  عائشه  که  بدان  زن  نزدیک  بوده  است‌کـمی  مانده  است‌ که  آن  را  نشود!..  این  تصویری  است  ‌که  دل  را  از  حضـور  خدا  و  نزدیکی  و  عنایت  و  رعایت  او  لبریز  می‌کند.

به  دنبال  این  تصویر،  در  روند  این  سوره  تاکید  اکیدی  می‌آید  و  اعلان  می‌داردکسانی‌که  با  خدا  و  پیغمبرش  می‌رزمند  -  همان  کسانی  که  دشمنان  گروه  مسلمانانی  هستند که  درکنف  حمایت  و  رعایت  خدا  می‏‎باشند  -  سرکوبی ‌و  شکست  در زمین‌،  و عذاب  و عقاب  خوارکننده  و رسواکننده  درآخرت‌،  بر  ایشان  نوشته  شده  است  و  مقـرر گردیده  است‌.  آنان‌گرفتار  مي گردند  در  برابرکارهائی‌که  کرده‌اند،‌کارهائی‌که  خدا  آنـها  را  به  حساب  آورده  است  و  بر  آنان  نوشته  است‌،  درحال‌که  خـودشان  انکارها  را  فراموش‌‌کرده‌اند،‌کارهائی‌که  خـودشان  انجام  داده‌اند!

(وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ).

خدا  حاضر  وناظر  بر  هر  چيز‌ی  است‌.    (‌مجـادله‌/6‌) 

 آنگاه  تاییدی  و  تذکری  در  باره  سور  یزدان  سبحان  در وقت  هر رازونیازی  و پچ پچ  و  نجوائی  درهر  خلوتکده‌ای  و  جائی  درمی‌رسد.کسانی‌که  بدان  راز  و  نیاز  و  پـچ پچ  و  نجوا  ميپردازند گمان  می بـرند  تنها  خـودشان  از  چیزهائی‌که  به  یکدیگر  مـی‌گویند آگاهند  و  

بس.  ولی  خدا  با  ایشان  است  هرکجاکه  باشند:

)  ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ )‌.

بعداً  خدا  در  روز  قیامت  آنان  را  از چیزهائی  که  کرده‌اند  آگاه  می‌سازد.  چرا  که  خدا  از  هر  چیزی  باخبر  و  آگاه  است‌.     (مجادله/7)

 این  هم  تـصویری  است‌که  دل  را  از  وجـود  و  حضور  خدا  در  همه  جا،  و  از  نظارت  و  اطلاع  او  از  همه ‌کارها،  لبریز  می‏‎گرداند.

این  تاکید،  دیباچه  تهدیدکردن  و  بیم  دادن‌کسانی  است  که  در  نهانگاه‌ها  و  خلوتکده‌های  خود  به  راز  و  نیاز  و  پچ‌پچ  و  نجوا  می‌پردازند  و  می‌اندیشندکه  چگونه  به  نیرنگ  بپردازند  و  مسلمانان  را  ریشه‌کن‌کنند  وکارشان  را  یکسره  سازند.  چگو‌نه  دلهای  مسلمانان  را  از  غم  و  اندوه  و  دغدغه  برگردانند.  تهدید  ميگردند  و  بیم  داده  می‌شوندکه‌کار  و  بارشان  پیدا  و  هویدا  است‌،  و  چشم  خدا  ایشان  را  می‌پاید،  و  راز  و  نیاز  و  پچ پچ  و  نجوای  گناه‌آلود  وکینه‌توزانه  و  نافرمانی  ایشان  از  پیغمبر  نوشته  می‌شود  و  ضبط  و  ثبت  می‌گردد،  و  خدا  ایشان  را  در  برابر  آنها  مواخذه  می‌کند  وگرفتارشان  مـی‌سازد  و  عذابشان  می‌دهد.  همچنین  به  مسلمانان  دستور  می‌فرماید  که  از  پچ پچ  کردن  و  درگوشی  صحبت  کردن  ناروا  بپرهیزند  و جز برای  نیکی  و  خوبی‌ و تقوا  و  پـرهیزکاری‌،  پچ‌پچ  و  درگوشی  صحبت  نکنند.  در  این  زمینه  خودشان  را  تربیت  وپرورده‌کنند،  وخو‌یشتن  را  در  این  خصوص  آراسته  و  پیراسته گردانند.

سپس قرآن  به  تربیت  این  افراد  مومن  ادامـه  می‌دهد.  ایشان  را  به  بزرگواری  و  فرمانبرداری  در  مجلس  پیغمبر  خدا  (ص) ‌و  در  مجالس  علم  و ذکردعوت می‌کند.  همچنین  ایشان  را  به  ادب  داشتن  در  پـرسش  و  سخن  با  پیغـمـبر (ص) ‌فرامی‌خواند،  و  از  آنان  می‌خواهد  در  این  کار  جدی  باشند  و  وقار  و  احترام  را  مراعات  نمایند.  بعد  از  این‌،  بقیه  این  سوره  به  سخن  ازکسانی  می‌پر‌دازد  که  یهودیان  را  بـه  دوستی  می‏‎گیرند،  و  همراه  ایشان  به  نیرنگبازی  و  توطئه  می‌پردازند،  ونیرنگبازی  و  توطئه  خـود  را  با  دروغگوئی  و  سوگند  خوردن  برای  پیغـمبر  و  مومنان‌ پنهان  می‌سازند.  ایشان  را  درآخرت  به‌تصویر  می‌کشدکه  دارند  درآنجا  نیزسوگند  ميخورند  و  دروغ  می‏‎گویند.  ميخو‌اهد  با  سوگند  خوردن  و  دروغ‌گفتن  خویشتن  را  از رویاروئی  با  عذاب  خدا  به  دور  بدارند،  همان‌گونه‌که  در  دنیا  با  این  دو وسیله  خود  را  از  رویاروئی  با  خشم  پیغمبر  خدا  و  خشـم  مومنان  به  دور  می‌داشتند! تاکید  می‌شود کسانی‌که  با  خدا  و  پیغمبرش  مبارزه  می‌کنند  و  می‌رزمند،  اعلام  مـی‌گرددکه  از  زمره  خواران  و  زیانباران  هستند.  همچنین  اعلام  می‌شودکه  خدا  و  پیغمبرانش  چیره  می‌گر