)أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٥)اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٦)لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٧)يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٨)اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٩)إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الأذَلِّينَ (٢٠)كَتَبَ اللَّهُ لأغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١)لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٢٢)

ما  در  این  سوره  -‌و  تقریبا  در  سراسر  این  جزء  -‌همراه  با  رخدادهای  سیره  وگذشت  پیغمبر  اکرم  (ص)‌در  جامعه  مدینه  هستیم‌.  با  آن‌گروه  نوپای  مسلمانان  بسر  می‏بریم  که  دارند  پرورش  می‏یابند  و  می‌بالند  و  استوار  و  پایدار  می‌گردند،  و  برای  اجرای  نقش  جهانی  خود  آماده  می‌شوند،  و  بلکه  برای  اجرای  نقش  خود  در  سراسر  هستی  آماد‌ه  می‌شوند،  نقشی‌که  یزدان  برای  ایشان  در  گشت  وگذار  این  جهان  و  در  مقدرات  این  جهان  مقدر  کرده  است‌.  اين نقش‌،  نقش  بزرگی  است  و  از  پیدایش  جهان‌بینی  تازه ‌کاملی  سرچشمه  می‌گیردکه  این  زندگی  را  فرامی‌گیرد.  این  جهان‌بینی  در  دل  و  درون  همین‌گروه  پدید  می‌آید،  و  بر  استوارکردن  زندگی  واقعی  بر  اساس  این  جهان‌بینی  برقرار  می‌شود.  سپس  این‌گروه  همچو‌ن  جهان‌بینی‌ای  را  به  سراسر  جهان  می‏‎برد  تا  برای  بشریت  یک  زندگی  انسانی  را  بسازدکه  آن  هم  بر  این  جهان‌بینی  برقرار  و  استوار  بشود  ...   در  این  صورت  این  نقش‌،  نقش  بزرگی  است  و  آماده‌کردن‌کاملی  را  می‏طلبد.

آن  مسلمانانی‌که  قضا  و  قدر  ایشان  را  برای  ادای  این  نقش  آماده  می‌کرد،  مردمانی  از  آدمیزادگان  بودند.  در  میان  آنان  پیشتازان  پیشگام  مهاجران  و  انصاری  بودند  که  ایمانشان  پخته  شده  بود،  و  جهان‌بینیشان  در  باره  عقیده  جدید  کامل‌گردیده  بود،  و  دل  و  درونشان  مخلصـانه  آن  را  پذیرفته  بود،  و  رسیده  بودند  ...   رسیده  بودند  به  حقیقت  وجودشان  و  به  حقیقت  این  جهان  بزرگ،  و  حقیقت  وجـودشان  با  حقیقت  جهان  آمیخته  بود،  و  بدین  وسیله‌گو‌شه‌ای  از  قضا  و  قدر  خدا  در  این  جهان  شده  بودند.  در  درون  خودکناره‌گیری  از  هستی  را  نمی‌یافتند،  و  در  گامهایشان  کم‌ترین  تخلـفی  از  گامهای  این  جهان  نمی‌دیدند،  و  در  دلهایشان  چیزی  جز  رضای  خدا  را  سراغ  نداشتند  ...   آنان  آن‌گونه  بودندکه  در  این  سوره  در  باره  ایشان  آمده  است‌:

(  لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ).

مردمانی  را  نخواهی  یافت  که  به  خدا  و  روز  قیامت  ایمان  داشته  باشند،  ولی  کسانی  را  به  دوستی  بگیرند  که  با  خدا  و  پیغمبرش  دشمنی  ورزیده  باشند،  هرچند  که  آنان  پدران‌،  یا  پسران‌،  یا  برادران‌،  و  یا  قوم  و  قبیله  ایشان  باشند.  چرا  که  مومنان‌،  خدا بر دلهایشان رقم ایمان زده  است  و  با  نفخه  ربانی  خود  یاریشان  داده  است  و  تقویتشان  کرده  است‌،  و  ایشان  را به  باغهای  بهشتی  داخل  می‏‎گرداند  که  از  زیر  (‌کاخها  و  درختان‌)  آنها  رودبارها  روان  است‌، و  جاودانه  درآنجا  می‌مانند.  خدا  از  آنان  خشنود،  و  ایشان  هم  از  خدا  خشنودند.  اینان  حزب  یزدانند.  هان‌! حزب  یزدان‌،  قطعاً  پیروز  و  رستگار  است‌.      (‌مجادله‌/22)  

امّا  پیشتازان  پیشگام  نسبت  به  مسلمانانی‌که  پیوسته  افزون  وافزون‌تر می‌شدند،  اندک  بودند.  مخصوصاً  بعد  از  آن‌که  اسلام  نیروئی گردید که  به  حساب  می‌آمد  و  از  آن  ترس  و  هراسی  می‌شد  حتی  پیش  از فتح  مکه  -‌ و  بدان‌کسانی  داخل  شدندکه  از  تربیت  اسلامی  بهره  کافی  نبرده  بودند،  و  در  فضای  اسلامی  زمان  طولانی  تنفس  نکرده  بودند.  از  دیگر  ـ  منافقانی  برای  مصلحت  شخصی  یا  حفظ  خـود  اسلام  را  پذیرفته  بودند،  در  حالی  که  دشمنانگیها  وکینه‌توزیهائی  در  باره  اسلام  به  دلهایشان‌گرفته  بودند،  و  در  انـتظار  فرصتها  نشسته  بو‌دند،  و  درکمین  بودندکه  میان  اردوگاه  اسلامی  و  اردوگاه‌های  دیگر  آشوب  به  پا کنند،  پایگاه‌هائی‌که  در  آن  زمان  نیرومند  و  دشمن  اسلام  بودند،  از  قبیل  پایگاه‌های  مشرکان  یا  یهودیان‌!

تربیت  جانها  و  آماده  ساختن  درونها  برای  اجراء  نقش  جهانی  بزرگی‌که  بر  عهده  ایشان  در  زمین  واگذار  گردیده  بود‌،  تلاشها  وکوششهای  فراوانی  و  صبر  و  شکیبائی  زیادی‌،  و  چاره‌جوئی  آهسته  و کندی  را  در  کارهای‌کو‌چک  و  بزرگ  می‌طلبید  ...   جنبشی‌ که  اسلام  برای  ساختار  بنیادین  خو‌د  بدان  دست  یازیده  بود،  و  پیغمبر  (ص)‌آن  را  رهبری  می‌کرد،  جنبش  شکوهمند  و  بزرگی  بود.  جنبشی‌که  دلها  و  درونهای  مردمان  را  می‌ساخت‌،  مردمانی‌که  جامعه  اسلامی  و  دولت  اسلامی  را  می‌ساختند،  و  مواظبت  از  برنامه  خدا  را  به  عهده  می‏گرفتند.  آن  را  درک  و  فهم  می‌کردند،  و  آن  را  تحقق  می‌بخشیدند  و  پیاده  می‌کردند،  و  آن  را  نه  درکتابها  و  گفتارها،  بلکه  به  صورت  زنده  پویائی‌،  به  اطراف  و  اکناف  زمین  می‌رساندند.

ما  در  این  سوره  -‌ و  در  سراسر  این  جزء  -  بخشی  از  آن  تلاشها  وکو‌ششهای  بزرگ،  و  همچنین‌ گوشه‌ای  از  آن  شیوه  سترگ  قرآنی  درکار  ساخت  و  ساز  آن  دلها  و  درونها،  و  در  امر  چاره‌سازی  رخدادها  و  عادتها  و