ةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ .وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ .وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ .وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ ).

(‌ای  قریشیان‌!)  آیا  کافران  شما  بهـتر  از  آنانی  هستند  که  برایتان  روایت  کردیم‌.  (‌مثل‌:  قوم  نوح،  عاد،  ثمود،  لوط‌،  فرعون‌؟‌!)‌.  یا  این  كه  برای  شما  امان‌نامه‌ای  در  كتابها  (‌از  سوی  خدا)  نازل  شده  است  (‌مبنی  بر  این  كه  کافرانتـان  را  عذاب  نمی‌رسانیم‌؟‌!)  یا  ایـن  که  مـی‌گویند:  ما  جمعیت  متحد  و  نیرومند  شکست‌ناپذیری  هستیم  و  همدیگر  را  یاری  می‌دهیم  و  از  دشمنان  خود  انتقام  میگیریم.  جمعیت  ایشان  به  زودی  شکست  می‌خورند  و  پشت  می‌کنند  و  می‌گریزند.  بلکه  موعدشان  قیامت  است‌،  و  قیامت  بلای  آن  عظیم‌تر  و  تلخ‌تر  (‌از  کشتن  و  اسارت  این  جهانی  برای  ایشان‌)  است‌.  قطعاً  گناهکاران،  گمراه  و  دیوانه  و  گرفتار  آتشند.  روزی  داخل  آتش‌،  بر  رخساره‌،  روی  زمین  کشیده  می‌شوند  (‌و  بدیشان  گفته  می‌شود:‌)  بچشید  لمس  و  پسـوده  دوزخ  را.  ما  هر  چیزی  را  به  انداره لازم  و  از  روی  حساب  و  نظام  آفریده‌ایم‌.  (‌نه  تـنها  اعمال  ما  از  روی  حکمت  است‌،  بلکه  توام  با  نهایت قدرت  است‌.  چرا  که‌)  فرمان  ما  فرمانی  بیش  نيست،  (‌و  چنان  با  سرعت  انجام  می‏‎گیرد  كه  انگار  همسان  با  یک  چشم  برهم  زدن‌،  و)  همانند  یک  نگاه  سریع  و  باعجله  است‌.  ما  اشخاص  همچون  شما  را  (‌در  روزگاران  پیشین‌)  نابود  و  هلاک  ساخته‌ایم‌.  آیا  پند  پذیرنده  و  عبرت  گیرنده‌ای  هست‌؟‌! هر  کاری  را  كه  کرده‌اید،  در  کتابها  و  نامه‌های  اعمال  (‌با  دست  فرشتگان  مامور،  ثبت  و  ضبط  و)  موجود  است‌.  هر  کار  کوچک  و  بزرگی  (‌که  در  دنیا  کرده‌اند،  در  دفاتر  مخصوص‌)  نوشته  شده  است‌.

این  بیم  دادن  از  عذاب  دنیا  و  عذاب  آخرت  است‌.  این  بیم  دادن  هیچ‌گونه  شك  و  تردیدی  در  راستی  و  درستی  آن  نیست‌.  هیچ‌گونه  راه  گریزی  و  هیچگونه  امید  به  فراری  و  رهائی  از  آن  وجود  ندارد.  هیچگونه  اشتباهی  در  حساب  وکتاب  اتفاق  نـمی‌افتد.  با  هیچ‌‌ گونه  حیله  و  نیرنگی  از  سزا  و  جزا  نمی‌توان‌گریز  زد!

این  نقش  زمین  شدنها  و  مهلکه‌های  تكذیب‌کنندگان  پیشین  است‌.  چه  چیزی  شما  را  از  همچون  فرجام  و  سرنوشتی  به  دور  می‌دارد؟

(أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ ؟).

)‌ای  قریشیان‌!)  آیا  کافران  شما  بهتر  از  آنانی  هستند  کـه  برایتان  روایت  کردیم  (‌مثل‌.  قوم  نوح‌،  عاد،  ثمود،  لوط‌،  فرعون‌؟  )‌.

امتیاز  کفار  شما  بر  آن  کافران  چیست‌؟

 (أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ ).

یا  این  که  برای  شما  امان‌نامه‌ای  در  گناه! (‌از  سوی  خدا)  نازل  شده  است  (‌مبنی  بـر  این  که  کافرانتان  را  عذاب  نمی  رسانیم‌؟‌! )

آیا  بر  این  امان‌نامه  کتاب‌های  آسمانی  گواهی  می‌دهند،  این  است  که  شما  از  پیامدها  و  پسامدهای‌)  کفر  ورزیدن  و  تکذیب‌کردن  معاف  می‌باشید!؟  .  .  نه  این  است  و  نه  آن  است‌.  شما  بهتر  از  آنان  نیستید،  و  درکتابهای  آسمانی  امان‌نامه‌ای  برای  شما  وجود  ندارد.  در  آنجا  که  قیامت  است  جز  ملاقات  فرجامی  و  رسیدن  به  سرنوشتی  نیست  که  کافران  پیش  از  شما  بدان‌گرفتار  می‌آیند  بدان  شکل  و  صورتی‌که  یزدان  برای  شما  مقرر  و  مقدر  می‌فرماید.

آن  گاه  روند  قرآنی‌،  خطاب  بدیشان  را  پایان  ميدهد،  و  از  آن  به  خطاب  عام  می‌پردازد.  در  این  خطاب  عام  از  کار  و  بارشان  اظهار  شگفت  می‌کند:

( أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ ) ٠

یا  ایـن  که  میگویند:  ما  جمعیت  متحد  و  نیرومند  شکست‌ناپذیری  هستیم  و  همدیگر  را  یاری  می‌دهیم  و  از  دشمنان  خود  انتقام  میگیریم.

این  سخن  را  وفتی  می‌گویندکه  جمعیت  خود  را  میبينند  و  قدرت  و  قوتشان  آنان  را  به  شگفت  ميآورد.  از  این  همایش  و  اتحاد  خود  مغرور  می‌شوند  وگول  می‌خورند  و  می‌گو‌یند:  قطعا  ما  پیروزیم  و  هیچ‌کسی  نمی‌تواند  ما  را  شكـست  بدهد  و  بر  ما  چیره  بشود.

در  اینجا  است  بدیشان  اعلام  و  اعلان  می‌دارد‌،  اعلام  و  اعلانی‌که  در  همه  جا  می‌پیچد  و  قاطعانه  است  و كار  را  یکسره  می‌سازد:

(سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ )  .

جمعیت  ایشان  به  زودی  شکست  می‌خورند  و  پشت  می‏‎کنند  و  میگریزند.

همایش  و  اتحادشان  ایشان  را  مـصون  و  محفوظ  نمی‌دارد.  قدرت  و  قوتشان  یاری  و کمکشان  نمی‌کند  ...  آن  کسی  که  بدیشان  چنین  اعلام  و  اعـلان  می‌دارد  خداوگار  توانا  و  چیره  بر  همگان  و  همه‌کار  است‌.  این  چنین  بوده  است  و  روی  داده  است‌،  و  قطعاً  هم  این  چنین  خواهد  بود  و  روی  خواهد  داد!بخاری  در  سخنی‌که  به  ابـن  عباس  نسبت  می‌دهد  می‌گوید:  پیغمبر  (ص)  فرمود  بدان  گاه  که  در  خیمه‌ای  بو‌دکه  روز  بدر  برایش  زده  بودند:

( أنشدك عهدك ووعدك اللهم إن شئت لم تعبد بعد اليوم في الأرض أبدا ).

(‌خداوندا  تو  را  به  عهدت  و  به  وعده‌ات  قسـم  مـی‌دهم‌.  خدايا  اگر  خواسته‌ای  که  پس  از  امروز  در  زمین  هرگـز  پرستیده  نشوی  ... )‌.

پس  ابوبکر  (رض)  دستش  را  گرفت  و  عرض‌کرد:  ای  فرستاده  خدا  این  بس  تو  راکه  بر  پروردگارت  الحاح  و  اصرارکردی!..  پس  پیغمبر  (ص)  بیرون  رفت  و  به  سوی  زره  خود  پرید  و  آن  را  به  تن كرد  وگفت‌: 

(سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ )  .

جمعیت  ایشان  به  زودی  شکست  می‌خورند  و  پشت  می‌کنند  و  می‌گریزند.

در  روایتی‌که  ابن  ابی  حاتم  به  عکرمه  نسبت  می‌دهد،  می‌گوید:  وقتی‌که  این  آيه  نازل  شد:

(سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ )  .

عمر  گفت‌:  کدام  جمعیت  شکست  می‌خورد؟  کدام  جمعیت  چیره  می‌شود؟  .  .  عمر گفته  است‌:  وقتی‌که  روز  بدر  فرا رسید  پیغمبر  خدا  (ص)  را  دیدم  به  سوی  زره  می‌پرد  و  آن  را  به  تن  می‌کند  و  می‌فرماید:

(سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ )  .

همان  روز  تفسیر  این  آیه  را  فهمیدم‌!

این  تازه  شکست  دنیا  بود،  ولیکن  این  واپسین  شکست  نیست‌.  این  شکست  شدیدترین  و  سخت‌ترین  شکست  نیست‌.  روند  قرآن  در  اینجا  از  ذکـر  شکست  بازمی‌ایستد  تا  شکست  دیگری  را  بیان  دارد:

( بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ ).

بلکه  موعدشان  قیامت  است‌،  و  قیامت  بلای  عظیم‌تر  و  تلخ‌تر  (‌از  کشتن  و  اسارت  این  جهانی  برای  ایشان‌) ا ست  .

قیامت  بلای  عظیم‌تر  و  تلخ‌تر  از  هر  عذابی  است‌که  در  این  کره  زمین  دیده‌اند  یا  این  که  می‌بینند.  قیامت  بلای  عظیم‌تر  و  تلخ‌تر  از  هر  صحنه‌ای  است‌که  دیده‌اند  و  در  آنچه  گذشت  ترسیم  گردیده  است‌.  از  قبیل‌: طوفان‌، باد تند  و  سرد  صرصر،  صاعقه‌.طوفان شن‌،  گرفتار  آمدن 