صغیره  است‌(‌وآن‌هم  مورد  عفو  خدا  قرارمی‌گیرد)‌. 

 «‌ كَبَائِرَ الإثْمِ ‌»‌گناهان  بزرگ  است‌.  «الْفَوَاحِشَ‌»‌:  هر  نوع  گناهی‌که  بزرگ  و  زشت  و  پلشت  باشد.  « اللَّمَمَ »‌:  در  باره  معنی  این  واژه  سخنان‌گوناگونی‌گفته  شده  است‌.  ابن‌کثیر  می‌گوید:  استثنای  منقطـع  است‌.  چه  لمم  از  جمله  گناهان ‌کو‌چک  و  اعمال  محقّر  است‌.  امام  احمد  فرمو‌ده  است‌:  عبدالرزاق  از  معمّر،  و  معمّر  از  ابن  طاووس‌،  و  او  از  پدرش‌،  و  پدرش  از  ابن  عباس‌،  برایمان  نقل‌کرده‌اند  که  ابن  عباس‌گفته  است‌:  چیزی  را  همگو‌ن‌تر  وشبیه‌تر  به  لمم  از  آنچه  ابوهریره  از  زبان  پیغمبر  (ص) ‌نقل‌کرده  است‌،  ندیده‌ام‌.  و  آن  این‌که  پیغمبر  (ص) فرموده  است‌: 

(إن الله تعالى إذا كتب على ابن آدم حظه من الزنا أدرك ذلك لا محالة . فزنا العين النظر , وزنا اللسان النطق , والنفس تمنى وتشتهي , والفرج يصدق ذلك أو يكذبه )[3] . 

یزدان  بزرگوار  هرگاه  برآدمیزادی  بهره‌ای  از زنا  واجب  و لازم  گرداند،  بدون  شك  آن‌فرد  بدان  دست  می‌یابد.  زنای  چشم‌ نظرکردن  است‌،  و زنای  زبان  گفتن  است‌.  نفس  انسان ‌آرزو می‌کند  و  دوست  می‌دارد،‌و  این  عورت  است‌که‌آن  را  راست  یا  دروغ‌می‌گرداند.  (‌یعنی  به  مرحله  عمل  می‌رساند)

ابن  حریرگفته  است‌:  محمـد  پسر  عبدالاعلی‌،  و  ابن  ثور،  و  معمّر،  از  اعمش‌،  و  اعمش  از  ابوالضحی‌،  برایمان  روایت‌کرده‌اندکه  ابن  مسدگفته  است‌:  زنای  چشم  نظر  انداختن‌،  زنای  لب‌ها  بوسیدن،  زنای  دستها  زدن‌،  و  زنای  پاها  راه  رفتن  است‌.  عورت  است‌که  همچو‌ن  کاری  را  راست  یا  دروغ  می‏‎گرداند.  اگر با  عورت  نزدیکی ‌کرد،  او  زناکار  است‌،  و  الا  مرتکب  لمم،  یعنی  گناهان‌ کوچک  شده  است‌.  مسروق  و  شعبی  نیز  همین‌گونه  گفته‌اند.

عبدالرحمن  پسر  نافع ‌که  بدو  ابن  لابه  طائفی‌گفته  می‌شود،‌گفته  است‌:  از  ابوهریره  در  باره  این  فرموده  خداوند  بزرگوار  پرسیدم‌:

« إِلا اللَّمَمَ »  .  مگرگناهان  کوچک‌.

پاسخ  داد  وگفت‌:  بوسیدن  و  نگریستن  و  نیشکون  گرفتن،  و  تماس  پیداکردن  است‌.  هرگاه  محـل  ختنه  به  محل ‌ختنه  رسید  غسل  واجب مـی‌شود.  و زنا  این  است‌.  اینها  سخنان  دیگر‌ی  در  این  زمینه  است‌:

علی  پسرطلحه  به نقل از ابن  عباس‌گفته  است‌:  « إِلا اللَّمَمَ » یعنی  مگر  آنچه  بوده  است  وگذشته  است‌.  زید  پسر  اسلم  نیز  همین‌گونه‌گفته  است‌.

ابن  حریرگفته  است‌:  ابن  مثنی  از  محمّد  پسر  جعفر،  و  محمّد  بسر  جعفر از شعبه‌،  و شعبه  ازمنصور،  و او از  مجاهد،  برایمان  روایت‌کرده‌اند  وگفته‌اندکه  مجاهد  در  باره  این  آیه‌ گفته  است‌:  « إِلا اللَّمَمَ »‌،  یعنی‌کسی‌که  به  گناهی  رو می‌کند  سپس  به  ترک‌ آن  می‏‎گوید.

ابن  جریرگفته  است‌:  سلیمان  پسر  عبدالجبار  از  ابوعاصم‌،  و  ابوعاصم  از  زکریا،  و  زکریا  از  ابن  اسحاق‌،  و  ابن  اسحاق  از  عمرو  پسر  دینار،  و  عمرو  پسر  دینار  از  عطاء‌،  و  او  از  ابن  عباس‌،  برایم  روایت‌کرده  است  در  باره:

( الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلا اللَّمَمَ ).

همان‌کسـانی  که  ازگناهان  بزرگ  و بدكاریها  کناره‌گیری  می‌کنند  و  اگر  گناهی  از  آنان  سر  زند  تنها  صغیره  است  (‌وآن  هم  مورد  عفو  خدا  قرارمی‌گیرد)‌. 

 ابن  عباس‌گفته  است‌:  آنان‌کسانیندکه  مرتکب‌گناه  زشت  و  بدکاری  می‌گردند،  سپس  توبه  می‌کنند  و  دست  می‌کشند.  ابن  عباس  ادامه  می‌دهد  و  می‌گوید:  پیغـمـبر  خدا  (ص) فرموده  است‌:

(إن تغفر اللهم تغفر جما   وأي عبد لك ما ألما ؟)

خداوند!! اگر  می‌بخشی‌،‌همگان‌را  ببخش‌.آخرکدام  بنده ‌تو  است  که  مرتکب  گناه  نشده  باشد؟‌.

ترمذی  بدین  شکل  آن  را  از  احمد  پسرعثمان  بصری،  و  او  از  ابوعاصم  نبیل،  روایت‌کرده  است‌.  سپس‌گفته  است‌:  این‌،  حدیث  صحیح  حسن  غریبی  است  جز  از  طریق ‌زکریا  پسراسحاق  با  آن ‌آشنائی  نداریم‌.  بزّاز نیز  اين گونه گفته  است:  این  حدیث  به  صورت  متصل  جز  از  این  راه  روایت  نشده  است‌.

ابن  جریرگفته  است‌:  محمّد  پسرعبدالله  پسر یزیع‌،  یزید  پسر  زربیع‌،  و  یونس‌،  برایمان  از  حسن  روایت‌کرده‌اند.  حسن  ازابوهریره  (رض) ‌«‌گمانم  به  شکل  مرفوع‌»  در  باره  این  آیه‌:

( الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلا اللَّمَمَ ).

همان  کسانی  که  از  گناهان  بزرگ  و  بدکاریها  کناره‌گیری  می‏‎کنند  و  اگر گناهی  از آنان  سر  زنـد  تنها  صغیره  است  (‌و  آن  هم  مورد  عفو  خدا  قرار  می‌گیرد)‌. 

 گفته  است‌:  لمّه  از  جمله  زنا  است‌.  شـخص  از  آن  توبه  می‌کند،  و دیگر به  سوی  آن  برنمی‌گردد.  لمّه  از جمله  دزدی  است‌.  شـخص  از  آن  توبه  می‌کند،  و  دیگربه  سـوی  آن  برنـمی‌گردد. لمّه  از جمله  میخو‌ارگی  است‌.  شخص  از  آن  توبه  می‌کند  ودیگر  به  سوی  آن  برنمیگردد  ...   آن‌گاه‌گفته  است‌:  المام  یعنی  پرداختن  به‌کار،  از  این  قبیل  است‌.

به‌گونه  موقوف  بر  حسن  نیز  این  چنین  روایت  شده  است‌.

اینها  سخنان  دیگری  است‌که  معنی  لمم  را  به  شکـلی  جدای  از  معنی  سخنان  پیشین  مشخص  می‌دارد.

آنچه  ما  بدان  معتقدیم  این  است  سخن  دوم  تناسب  بیشتری  با  این  فرموده  یزدان  بزرگو‌ار  دارد،  فرموده‌ای  که  به  دنبال خود  آیه  می‌آید:

( إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ ).
قطعاً  پروردگار  تو دارای ‌آمرزش  گسترده  و  فراخ  است‌.

زیرا  ذکر  آمرزش  فراخ  وگسترده  مناسبت  دارد  با  این‌که  لمم  به  معنی  مرتکب  شدن  آن‌گو‌نه‌گناهان  بزرگ  و  بدکاریهای  پـلشت  باشدکه  بعدها  از  آنها  توبه‌ گردد.  در  این  صورت  استثناء  منـع  نخواهد  بود،  بلکه  متصل  خواهد  بود.کسانی  هم‌که  نیکوکارند  وکارهای  نیک  می‌کنند،  همان‌ کسانیندکه  از گناهان  بزرگ  و  بدکاریها  دوری  می‌گزینند  واجتناب  می‌ورزند.  البته  چه  بسا  دوباره  مرتکب‌ گناهی  ازآنها  بشوند  و دیگر  باره  هرچه  زودتر  برگردند  و  توبه‌ کنند  و  به  بزهکاری  و  بدکرداری  نیفتند  و  درگناه  و  نافرمانی  اصرار  و  پافشاری  نکنند.  همان‌گونه‌که  یزدان  سبحان  می‌فرماید:

(والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم - ومن يغفر الذنوب إلا الله - ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون). 

و  کسانی  (‌از  زمره  پرهیزگارانند)  که  چون  دچار  گناه  (‌کبیره‌ای‌)  شدند،  یا  (‌با  انجام  گناه  صغیره‌ای‌)  بر  خویشتن  ستم  کردند،  به  یاد  خدا  می‌افتند  (‌و  وعد  و  وعید  و  عقاب  و  ثواب  و  جلالت  و  عظمت  او  را  پیش  چشم  می‌دارند  و  پشیمان  می‌گردند)  و  آمرزش  گناهانشان  را  خواستار  می‌شوند  -‌ و  بجز  خدا  کیست  که  گناهان  را  بیامرزد؟‌-‌ و با  علم  و آگاهی  بر (‌زشتی  کار  و  نهی  و  وعید  خدا  از 