 خانه‌نشینان‌، به مؤمنان داده می‌شود. این مطلب با شیوه‌ای بیان می‌گردد که اشاره به نزدیک بودن آن چیزها دارد:

(سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِن قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلاً).

واپس‌ماندگان‌، هنگامی که برای به دست آوردن غنائمی (‌که خدا به شما داده است‌) بیرون رفتید، خواهند گفت‌: بگذارید ما هم همراه شما شویم (‌و در این جهاد شرکت کنیم‌)‌. آنان می‌خواهند سخن خدا را دگرگون کنند! (‌خدا وعده غنائم خیبر را تنها به شرکت‌کنندکان سفر حدیبیه اختصاص داده است و بس‌)‌. بگو: شما هرگز همراه ما نخواهید شد. پروردگارتان پیش از این (‌مراجعت به مدینه‌) چنین فرموده است‌. خواهند گفت‌: (‌این را خدا نگفته است و) بلکه شما نسبت به ما حسد می‌ورزید (‌و نمی‌گذارید از چنین غنائم نفیس و بی‌دردسری بهره ببریم‌. چنین نیست که گمان می‌برند) بلکه (‌از قانونگذاری خدا) جز مقدار اندکی را فهم نکرده‌اند.

اغلب مفسران نظرشان این است‌که چنین آیه‌ای به فتح خیبر اشاره دارد. چه بسا هم چنین باشد. اگرهم نصی در باره خیبر نباشد، نصی است که پیوسته پیام و اشاره خود را دارد. این آیه اشاره می‌کند به این که مسلمانان فتح نزدیک و آسانی نصیبشان خواهدگشت‌، و این واپس‌ماندگان آن را خواهند دید و خواهندگفت‌:

(ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ).

بگذارید ما هم همراه شما شویم (‌ودر این جهاد شرکت کنیم).

چه بسا چیزی‌که مفسران را بر آن داشته است‌که این آیه را در باره خیبر بدانند این باشدکه فتح خیبر به دنبال حدیبیه صورت پذیرفته است‌، و غنائم زیادی از آن به دست آمده است‌. دژهای خیبر واپسین مراکز نیرومند و پرنعمتی بوده است‌که از یهودیان در جزیره‌العرب باقی مانده است‌. برخی از بنی‌نضیر و بنوقریظه به دژهای خیبر پناه برده بودند،‌کسانی‌که بعد از بیرون رفتن بنی‌نضیر و بنی‌قریظه از جزیره‌العرب‌، آنان نرفتند، و بلکه بدان دژها خزیدند.

اقوال زیادی از مفسران نقل گردیده است مبنی بر این که خدا به حاضران در بیعت حدیبیه وعده دادکه غنیمتهای خیبر بدیشان می‌رسد وکسی در آن غنانم نباید با ایشان شریک و سهیم‌گردد. در این باره نصی را نیافتم‌. چه بسا مفسران همچون چیزی را از واقعیتی برداشت کرده‌اندکه عملا رخ داده است‌، و پیغمبر خدا (صلی الله علیه و سلم) غنائم آن را به حاضران در حدیبیه داده است و بس، وکسی را با خود جز حاضران در حدیبیه را به جنگ خیبر نبرده است‌.

به هر حال یزدان جهان به پیغمبر خود (صلی الله علیه و سلم) ‌دستور می‌دهد که واپس‌ماندگان عربهای بادیه‌نشین را نپذیرد اگر خواستند برای غنائم ساده و آسان نزدیک شرکت بکنند. مقرر می‌فرمایدکه بیرون آمدن آنان برای شرکت در جنگ‌، مخالف با فرمان یزدان است‌. به پیغمبرش (صلی الله علیه و سلم) خبر می‌دهدکه واپس‌ماندگان وقتی‌که از بیرون آمدن و در جنگ شرکت کردن بازداشته می‌شوند می‌گویند:

(بَلْ تَحْسُدُونَنَا).

بلکه نسبت به ما حسد می‌ورزید (‌و نمی‌گذارید از چنین غنائم نفیس و بی‌دردسری بهره ببریم).

lا را از بیرون آمدن و در جنگ شرکت‌کردن بازمی‌دارید تا ما را از غنیمت محروم سازید. سپس یزدان سبحان بیان میفرماید که این سخن ایشان از کمی آگاهی آنان از حکمت و تقدیر و تدبیر خدا سرچشمه می‌گیرد. سزای واپس‌ماندگان طمعکار این است‌که محروم و بی‌بهره شوند، و جزای فرمانبرداران مخلص این است که از فضل وکرم خدا بدیشان داده شود، و غنیمت تنها بدانان برسد زمانی‌که خدا مقدر و مقرر می‌دارد. این هم پاداش آن است که تنها آنان اطاعت و اقدام کردند آن روزی که جز سختیها و دشواریهای جهاد و پیکار انتظار چیزی نمی‌رفت.

آن گاه خدا به پیغمبرش (صلی الله علیه و سلم) دستور می‌دهد که به واپس‌ماندگان خبر دهد که ایشان امتحان می‌شوند با دعوت آنان به جهاد مردمانی‌که قوی و نیرومند هستند. باید در راه اسلام با چنین مردمانی بجنگند و برزمند. اگر در این امتحان قبول شدند، اجر و پاداش خود را خواهند داشت‌. اگر هم بر سرکشی و نافرمانی خود ماندند و در واپس کشیدن خویش پای فشردند، این امتحان واپسین خواهد بود:

(قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُوْلِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِن تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً وَإِن تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَاباً أَلِيماً).

به واپس‌ماندگان عربهای بادیه‌نشین بگو: از شما دعوت خواهد شد که به سوی قومی جنگجو و در قدرت بیرون می‌روید. با آنان پیکار می‌کنید تا این که مسلمان می‌شوند. (‌یعنی دو راه بیشتر در پیش نخواهند داشت‌: رزم با مسلمانان‌، یا پذیرش دین آنان)‌. اگر فرمانبرداری کنید، خداوند پاداش خوبی به شما خواهد داد، و اگر سرپیچی کنید، همانگونه که قبلا نیز سرپیچی کرده‌اید، خداوند با عذاب دردناکی عذابتان خواهد داد.

سخنان مفسران در باره مردمانی که نیرومند و جنگجو بوده‌اند متفاوت است‌. آیا همچون کسانی در روزگار پیغمبر خدا (صلی الله علیه و سلم) بوده‌اند؟ یا در دوران خلفاء پیغمبر (رضی الله عنهم) زیسته‌اند؟‌.. آنچه به ذهن نزدیک‌تر است این است‌که آنان در روزگار حیات پیغمبر خدا (صلی الله علیه و سلم) بوده باشند، و یزدان سبحان ایمان این عربهای بادیه‌نشین پیرامون مدینه را با وجود چنین نیرومندان و جنگجویانی به محک آزمون زده باشد و سره را از ناسره جدا کرده باشد.

مهم این است ما شیوه تربیت قرآنی را بنگریم‌، و راه معالجه درونها و دلها را در پرتو رهنمودها و رهنمونهای قرآنی‌، و با آزمونها و آزمایشهای عملی‌، مشاهده و وراندازکنیم‌. پیدا است‌که همه اینها پرده از دلها و درونهای عربهای بادیه‌نشین و سائر مؤمنان برمی‌دارد، و ایشان را به حقائق و ارزشها، و به ارکان و اصول روش درست ایمانی‌، رهنمود می‌گرداند.

از آنجاکه از این امتحان و آزمون‌، وجوب خروج همگان استنباط می‌گردد، یزدان سبحان دارندگان عذرهای حقیقی را مشخص می‌فرماید، آن کسانی که می‌توانند به جهاد نروند و از جهادگران واپس بکشند و در خانه‌هایشان بمانند، بدون این که گناهی و عذابی داشته باشند:

(لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَاباً أَلِيماً).

بر نابینا و لنگ و بیمار گناهی نیست (‌اگر در میدان جهاد شرکت نکنند)‌. هرکس از خدا و فرستاده‌اش فرمانبرداری کند، خدا او را به باغ