 با اذیت و آزار آنان در ظاهر و در نوع خود مختلف و متفاوت باشد.

خداوند صفت مردان و زنان مناقق و مردان و زنان مشرک را سوء ظن به خدا اعلام داشته است‌. زیرا دل مومن حسن ظن به پروردگار خود دارد. دائما از پروردگار خود خیر و خوبی را انتظار می‌کشد. در وقت خوشی و شادی و در وقت غم و اندوه‌، و در زمان داشتن و نداشتن و دارائی و ناداری‌، چشم به راه خیر و خوبی از سوی پروردگار خود است‌. شخص مسلمان در هر دو حال غم و شادی و داشتن و نداشتن‌، ایمان دارد به این‌که یزدان جهان برای او خیر و خوبی می‌خواهد و صلاح و فلاح او را می‌طلبد. راز این امر این است‌که دل مسلمان با یزدان سبحان پیوند و ارتباط دارد، و باران خیر خدا هرگز از او قطع و جدا نمی‌شود و به ترک او نمی‌گوید. هروقت دل انسان با یزدان جهان پیوند و ارتباط داشته باشد، این حقیقت راستین را لمس می‌نماید و می‌پساید، و آن را بدون واسطه احساس می‌کند و می‌چشد. ولی منافقان و مشرکان‌، با خدا پیوند و ارتباطشان بریده است‌، و لذا این حقیقت را احساس نمی‌کنند و نمی‏‎یابند، و درنتیجه ظن وگمانشان در باره یزدان بد می‌گردد، و دلهایشان آویزه نمادهای بیرونی و ظواهر امور می‌شود، و قضاوتها و داوریهای خود را بر نمادهای بیرونی و ظواهر امور استوار می‌دارند، و برای خودشان و برای مؤمنان شر و بدی را انتظار می‌کشند، هر زمان‌که نمادهای بیرونی و ظواهر امور بیانگر شر و بدی باشند. آخر آنان به قضا و قدر و به قوت و قدرت خدا، و به تقدیر و تدبیر نهان و پنهان و دقیق و ظریف او ایمان ندارند.

خداوند در این آیه همه دشمنان اسلام و دشمنان مسلمانان را با انواع‌گوناگونی که دارند گرد آورده است‌، و حال و وضعی را ذکر فرموده است‌که آن دشمنان در پیشگاه یزدان دارند، و بیان نموده است که در نهایت کار برایشان چه چیز تهیه دیده است و آماده ساخته است‌. آن‌گاه بر همه اینها با چیزی پیرو زده است که بیانگر قدرت و حکمت او است‌:

(وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً).

لشکرهای آسمانها و زمین از آن خدا است‌، و خدا مقتدری شکست‌ناپذیر است‌، و حکیمی فرزانه است‌. هیچ کاری ازکارهایشان خدا را خسته و درمانده نمی‌کند، و هیچ کاری ازکارهایشان بر او پنهان نمی‌ماند. لشکرهای آسمانها و زمین از آن خدا است‌، و خدا مقتدری شکست‌ناپذیر و حکیمی فرزانه است‌.

*
آن‌گاه به پیغمبر خدا (صلی الله علیه و سلم) رو می‌کند و با او سخن می‌گوید. وظیفه او راگوشزد می‌فرماید، و هدف از وظیفه او را بیان می‌نماید. مؤمنان را به وظیفه خودشان با پروردگارشان رهنمود و رهنمون می‌گرداند، و بدیشان می‌گویدکه پس از دریافت پیام یزدان وظیفه آنان کدام است‌. بدانان هم اعلام می‌دارد که در بیعتی که داشته‌اند مستقیماً با خدا پیمان بسته‌اند و درحقیقت با او بیعت نموده‌اند. این در هنگامی است‌که با پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) بیعت می‌کنند و با او پیمان می‌بندند. در این امر تعظیم و تکریم بیعت پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) آشکارا جلوه‌گر می‌آید:

(إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً . لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً . إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً).

ما تو را به عنوان گواه و مژده‌رسان و بیم‌دهنده فرستاده‌ایم‌. (‌ما محمّد را به سوی شما مردمان فرستاده‌ایم‌) تا به خدا و پیغمبرش ایمان بیاورید، و خدا را (‌با یاری دادن دینش‌) یاری کنید، و او را بزرگ دارید، و سحرگاهان و شامگاهان به تسبیح و تقدیسش بپردازید. بی‏گمان کسانی که (‌در بیعةالرضوان حدیبیه‌) با تو پپمان (‌جان‌) می‌بندند، درحقیقت با خدا پیمان می‌بندند، و در اصل (‌دست خود را که در دست پیشوا و رهبرشان پیغمبر می‌گذارند، و دست رسول بالای دستهای ایشان قرار می‏‎گیرد، این دست به منزله دست خدا است و) دست خدا بالای دست آنان است‌! هرکس پیمان‌شکنی کند به زیان خود پیمان‌شکنی می‏‎كند، وآن کس که در برابر پیمانی که با خدا بسته است وفادار بماند و آن را رعایت بدارد، خدا پاداش بسیار بزرگی به او عطاء می‌کند.

پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) بر این انسانهائی‌که به سویشان روانه شده است‌گواه است‌. گواهی می‌دهد او آنچه راکه بدان دستور داده شده است رسانده است و تبلیغ‌کرده است‌، و آنان از او استقبال کرده‌اند و پذیره او رفته‌اند آن گونه‌که از او استقبال‌کرده‌اند و پذیره او رفته‌اند. برخی از ایشان مومن بوده‌اند، و برخی دیگر از آنان‌کافر شده‌اند، و بعضی هم منافق بشمار آمده‌اند. بعضی از آنان نیز مصلح و بعضی دیگر از ایشان مفسد بوده‌اند. پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) همان‌گونه‌که رسالت و پیام آسمانی را رسانیده است‌، گواهی را نیز اداء می‌کند و می‌دهد. او مژده‌رسان خوبی و نیکی و مغفرت و رضایت و حسن جزای مؤمنان فرمانبردار ایزد دادار است‌. او ببم‌دهنده کافران و منافقان و سرکشان و تباهکاران از جایگاه بد و خشم خدا و نفرین یزدان و شکنجه و عذاب ایزد سبحان است‌.

این وظیفه پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) است‌. آن‌گاه خطاب را متوجه مؤمنان می‌سازد، و برایشان پرده از هدف مقصود از رسالت راکنار می‌زند. برایشان روشن و آشکار می‌فرمایدکه هدف و مراد از رسالت‌، ایمان به یزدان و به فرستاده‌اش‌، و بعد از آن انجام وظائف و تکالیف ایمان است‌. آنان باید خدا را با یاری دادن وکمک کردن برنامه خدا و شریعت او، یاری وکمک بکنند، و با حاضر آوردن سترگی و بزرگی خدا در دلها و درونهایشان او را بزرگوار بدارند و جلالت و عظمتش را پیش چشم آرند. با تسبیح و تقدیس یزدان در بامدادان و شامگاهان هر روز، او را پاک و منزه بدارند و بدون نقص و عیب بستایند. بامدادان و شامگاهان نیز کنایه از سراسر روز است‌. زیرا دو سوی روز، زمان میان خود را دربر می‌گیرد. هدف از این هم تماس دل با خدا در هر لحظه و آن است‌. و این ثمره مطلوب ایمان برای مؤمنان از ارسال رسول به عنوان‌گواه و مژده‌رسان و بیم‌دهنده است‌.

پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) آمد تا ایشان را به خدا برساند، و میان ایشان و خدا پیمانی برقرارکندکه هرگز نگسلد و با رفتن پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) از میانشان‌گسیخته نگردد. پیغمبر (صلی الله علیه و سلم) وقتی‌که دستش را در دست آنان برای بیعت می‌گذارد، در حقیقت از سوی یزدان با ایشان بیعت می‌کند و پیمان می‌بندد:

(إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ).

بی‏گمان کسانی که (‌در بیعةالرضوان حدیبه‌) با تو پیمان (‌ج