(٢١)إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ (٢٢)فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ (٢٣)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٢٤)

آیـا  ما  شما  را  از  آب  حقیر  و  ناچیزی  (‌به  نام  منی‌)  نیافریده‌ایم‌؟  و  آن  را  در  جایگاهی  استوار  قرار  داده‌ایم  (‌که  رحم  مادر  است  و  آن  اندازه  مناسب  و  جالب  و  عجیب  است  که  هر  انسانی  را  در  شگفتی  فرو  می‌برد)  تا  مدّت  زمانی  مشـخّص  (‌که  دوران  ماندگاری  در  شکم  پایان  می‏‎گیرد،  و  روز  ولادت  فرا می‌رسد)‌.  ما  تـوانائی  (‌این  کار  را)  داشته‌ایـم  (‌که  از  نطفۀ  ناچیز  و  حقیری  چنان  انسان  شریف  و  کاملی  بسازیم‌)  و  ما  بهترین  توانا  بوده  و  هستیم‌.  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذیب‌کنندگان‌!. (مرسلات/20-24) 

چرخش  و گردش  چهارم  در  بارۀ  زمینی  می‌آغازد که  فرزندان  خود  را  دربر  می‏‎گیرد  و  در  خود  جای  می‌دهد،  وقتی  که  زنده‌اند  و  زمانی  که  می‌میرند.  زمین  فرزندان  خود  را  روی  سطح  خویش  قرار  و  آرام  می‌بخشد  و  آبی  را  در  دسترسشان  می‌گذارد که  زندگی  می‏بخشد  و  مایۀ  حیات  است‌:

(أَلَمْ نَجْعَلِ الأرْضَ كِفَاتًا (٢٥)أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا (٢٦)وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا (٢٧)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٢٨)

آیا  ما  زمین  را  گردآورنده  (‌مردمان  در  حال  حیات  بر  روی  خود،  و  در  حال  ممات  در  دل  خود)  نساخته‌ایم‌؟  هم  در  حال  حیات  و  هم  در  حال  ممات‌؟  و  در  آن  کوه‌های  استوار  و  بلند  پدید  نیاورده‌ایم‌،  و  از  آب  گوارا  به  شما  ننوشانده‌ایم‌؟  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذیب‌کنندگان!.(مرسلات/25-28 ) 

چرخش  و گردش  پنجم  می‌آغازد  با  تکذیب‌کنندگان  و  آنچه  در  روز  قضاوت  از  عذاب  و  عقاب  و  سرکوفت  و  سرزنش  بدیشان  می‌رسد:

(انْطَلِقُوا إِلَى مَا كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢٩)انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ (٣٠)لا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١)إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢)كَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ (٣٣)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٣٤) 

(‌بدانان  گفته  می‌شود)  به  سوی  همان  چیزی  رهسپار  

شوید  که  پیوسته  دروغش  می‌شمرید.  بروید  به  سوی  سایۀ  سه  شاخۀ  (‌دودهای  خفقان‌آور  آتش‌)‌.  نه  سایه‌دار  خنک  و  آسایش‌ بخشی  است‌،  و  نه  از  سو زندگی  شعله‌های  آتش  جلوگیری  می‌کند  (‌چرا  که  خود  بـرخاسته  از  آتش  است‌)‌.  آتشـی  که  (‌چنین  دود  مرگباری  از  آن  برمی‌خیزد)  آتشپاره‌هائی  از  خـود  بیرون  می‌دهد  که  انگار  کوشک  (‌بزرگ  و  برافراشته‌ای‌)  هستند.  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذیب‌کنندگان‌!.(‌مرسلات‌/29-34) 

 چرخش  و گردش  ششم  و  هفتم  هنگامی  با  موضعگیری  تکذیب‌کنندگان‌،  و  سرکوفت  و  سرزنش  و  خوار  داشتن  و  پست  نمودن  بیش  از  پیش  ایشان  است‌:

(هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ (٣٥)وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ (٣٦)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٣٧)هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنَاكُمْ وَالأوَّلِينَ (٣٨)فَإِنْ كَانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ (٣٩)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٤٠)

امروز،  روزی  است  که  (‌تکذیب‌کنندگان  آیات  الهی  دم  نمی‌زنند  و)  سخن  نمی‏‎گویند  (‌چرا  که  خداوند  بر  دهانشان  مهر  سکوت  می‌نهد)‌.  و  بدیشان  اجازه  داده  نمی‌شود  تا  پوزش  بطلبند  و  عذرخواهـی  بکنند.  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذیب‌کنندگان‌!  (‌بدیشان  گفته  مـی‌شود:  امروز،  روز  داوری  (‌در  میان  مردم‌)  و  جداسازی  (‌مؤمنان  از  کافران‌،  و  حقّ  از  باطل‌،  و  بالأخره  بهشتیان  از  دوزخیان‌)  است‌،  شما  را  بـا  همۀ  پیشینیان  گرد  آورده‌ایم‌.  اکنون  اگر  حیله  و  چاره‌ای  (‌برای  گریز  از  چنگال  عقاب  و  عذاب  من‌)  دارید،  نسبت  به  من  انجام  دهید  (‌و  با  هر  طرح  و  نقشه‌ای  که  می‌توانـد  خویشتن  را  از  دست  مـن  برهانید!)  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذیب‌کنندگان‌!. (مرسلات/35-40)  

چرخش  و گردش  هشتم  با  پرهیزگاران  می‌آغازد،  و  به  سخن  گفتن  از  نعمتهائی  می‌پردازد  که  برایشان  آماده  گردیده  است‌:

(إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ (٤١)وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٤٢)كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٤٤)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٤٥)

پر‌هیزگاران  در  زیر  سایه‌ها  در  کنار  چشمه‌سارانند.  و  در  میان  میوه‌هائی  که  بخواهند  و  آرزو  کنند.  در  برابر  کارهائی  کـه  می‌کرده‌اید،  خوش  بخورید  و  خوش  بنوشید،  گوارا  باد.  ما  این  گونه  بـه  نیکوکاران  پاداش  می‌دهیم‌.  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذیب‌کنندگان‌!.(مرسلات/41-45)

چرخش  و گردش  نهم  نگاه  گذرائی  به  تکذیب‌کنندگان  است  در  موقعیّت  سرکوفت  زدن  و  سرزنش ‌کردنی ‌که  پیدا  کرده‌اند:

(كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٤٧) 

(‌در  این  حند  روز  کوتاه  دنیا)  کمی  بخورید  و  چندی  لذّت  ببرید  (‌ولی  بدانید  که  عذاب  الهی  در  انتظار  شما  است‌،  چرا  که‌)  شما  گناهکارید.  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذ‌یب‌کنندگان‌!. (مرسلات/46و47)                              

 چرخش  و گردش  دهم  نگاه‌ گذرائی  به  تکذیب کنندگان  انداخته  می‌شود  در  موقعیّت  تکذیب ‌کردنی‌ که  سرگرم  آن  هستند:

(وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لا يَرْكَعُونَ (٤٨)وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ) (٤٩) 

(‌چنان  از  بادۀ  غرور  سرمست  هستند  که‌)  وقتی  بدانان  گفته  می‌شود:  (‌در  برابر  اوامر  و  نواهی  الهی‌)  خضوع  کنید  و  کرنش  ببرید  خضوع  نمی‌کنند  و  کرنش  نمی‌برند!  در  آن  روز،  وای  به  حال  تکذ‌یب‌کنندگان‌!.  (‌مرسلات‌/48و49)  

در  پایان  این  چرخشها  و گردشها  و  عرضه‌ کردنها  و  نشان  دادنها  و  نیش  زدنها  و  نیشگون ‌‌گرفتنها  و  آواها  و  نواها،  این  چنین  سخنی‌ گفته  می شود:

(فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ) (٥٠) 

(‌اگر  به  قرآن  که  دلائل  صدق  و  نشانه‌های  حقّانیّت  آن  در  تمام  آیات  و  تعبیراتش  آشکا‌ر  است‌،  ایمان  نیاورید)  پس  به  کدام  سخن  دیگر  -‌ غیر  از  قرآن  -‌ ایمان  می‌آورید؟‌.  (‌مرسلات‌/ 50)  

بدین  روال  و  بر  این  منوال‌،  دل  با  روند  تند  و  سریع  این  سوره  به  پیش  می‌رود.  انگار  با  آهنگ  و  تصویرها  و  صحنه‌های  این  سوره  زبان  بیرون  می‌کشد  و  نفس  نفس  زنان  راه  می‌سپرد.  حقائق  موضوعی  این  سوره،  د‌ر  سوره های  دیگر  قرآن  -  به  ویژه  در  سوره های  مکّی  -  تکرار گردیدداند.  امّا  حقائق  قرآنی  از  جوانب  متعدّد،  و  در  پرتوهای  مختلف‌،  و  با  طعمها  و  مزه های  متفاوت‌،  برابر  حالتهای  روانی‌ای  که  با  آنها  رویاروی  می‌شوند،  و  مطابق  راه‌های  