و  بزرگ‌ترین  جولانگاه‌های  آن  را  فرامی‌گیرد!  زمین  می‌جنبد  و  می‌لرزد  و  می‌‌ترسد و می‌هراسد و تکّه  تکّه و  پاره  پاره  می‌شود  و سقوط  می‌کند  و  فرو می‌ریزد.  پس  مردمان  ناچیز  ضعیف  باید  چه  حالی  را  پیدا کنند؟‌!

روند  سوره  در  برابر  این  صحنۀ  هراس‌انگیز  و  هراسناک‌،  رو  به  تکذیب‌کنندگان  دارا  و  صاحب  نـعمت  می‌کند.  برای  ایشان  از  فرعون  می‌گوید،  و  فرعون  زورمدار  و  زورگو  را  به  یادشان  می‌آورد.  برایشان  مـی‌ید که  خداوند  چیره  و  فدرتمند  چگو‌نه  او  را گرفتار کرد  و کیفر  داد:

 (إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولاً شَاهِداً عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولاً (15)  فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً) (16) 

(‌ای  اهل  مکّه‌!)  ما  پیغمبری  را  به  سوی  شما  فرستاده‌ایم  که  (‌در  روز  قیامت‌)  گواه  بر  شما  است‌،  همان  گونه  که  به  سوی  فرعون  پیغمبری  را  فرستاده  بودیـم‌.  فرعون  با  آن  پیغمبر  به  مخالفت  برخاست‌،  و  ما  هم  او را  به  سختی  فرو گرفتیم  (‌و  به  مجازات  شدیدی  گرفتار  ساختیم‌)‌.  این‌ گونه ‌کوتاه  و  مختصر  از  فرعون  و  فرعونیان  می‌گوید،  و  دلهای  ایشان  را  به  تکان  و  لرزه  می‌اندازد  و  از  جای  می‏‎برد  و  آشفته  می‌سازد.  تکان  و  لرزش  و  آشفتگی  دلها  به  دنبال  صحنه  زمین  و کوه‌ها  و  تکان  و  لرزش  و  آشفتگی  و  سقوط‌ کردن  و  فرو ریختن  آنها  ذکر  می‌گردد.  چه  آن  گرفتار کردن  و کیفر  دادن  قیامت  است‌،  و  این  گرفتار کردن  و کیفر  دادن  دنیا  است‌.  پس  چگونه  خودتان  را  نجات  می‌دهید  و  از  همچون  هول  و  هراس  وحشتناکی  می‌رهانید؟

(فَكَيْفَ تَتَّقُونَ - إِن كَفَرْتُمْ - يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيباً (17) السَّمَاء مُنفَطِرٌ بِهِ).

اگر  کافر  شوید،  چگونه  خود  را  از  (‌عذاب  شدید)  روزی  بر کنار  می‌دارید  که  (‌ترس  و  هراس  آن‌)  کودکان  را  پیر  می‌سازد؟‌!  در  آن  روز  آسمان  (‌با  همه  قوّت  و  عظمتی  که  دارد،  از  خوف  و  هول  قیامت‌)  از  هم  شکافته  می‏‎گردد.  

تصویری ‌که  از  هول  و  هراس  در  اینجا  ترسـم  شده  است  بدین ‌گونه  است‌:  آسمان  از  آن  تکّه  و  پـاره  می‌شود.  پیش  از  این  هم  زمین  و کوه‌ها  از  آن  به  تکان  و  لرزه  درآمده  بودند.  به ‌گونه‌ای  است‌ که‌ کودکان  را  پیر  می‌سازد.  هو‌ل  و  هراسی  است ‌که  تصویرهایش  در  طبیعت  ساکت‌،  و  در  انسانیّت  زنده‌،  ترسیم  می‌شود  .  .  .  در  صحنه‌هائی  به  تصویر د‌رمی‌آید،  و  روند  قرآنی  آنها  را  به  ذهن  و  شعو‌ر  مخاطبان  منتقل  می‌کند،  به‌ گونه‌ای  که  انگار  هم  اینک  رخ  داده‌اند  و  در  مقابل  دیـدگان  آماده‌اند  .  .  .  آن‌ گاه  آن  را  تأکید  می‌کند:

 (كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً) (18)

وعدۀ  خدا  قطعاً  به  وقوع  می‌پیوندد.

رخ  می‌دهد  و  خلافی  در  آن  نیست‌.  آنچه  خدا  بخواهد  انجام  می دهد،  و  آنچه  بخو‌اهد  می شود  و  پیش  می‌آید.  در  مقابل  این  هول  و  هراسی ‌که  در  جهان  بیرون  و  همچنین  در  جهان  درون  به  تصویر  درمی‌آید،  دلهای  مردمان  را  می‌پساید  تا  متذکّر  و  پندپذیر گردند  و  راه  سلامت  و  ایمنی  را  در  پیـش ‌گیرند  .  .  .  راه  خدا:

(إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَن شَاء اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلاً) (19)

اینها  انـدرز و  یـادآوری  است‌،  هر کس  که  خواستار  (‌استفادۀ  از  آنها)  است‌،  او  راهی  را  به  سوی  پروردگار  خود  بـرمی‌گزیند  (‌و  خویشتن  را  به  سعادت  ابدی  می‌رساند)‌.

قطعاً  راهی ‌که  رو  به  خدا  دارد  ایمن‌تر  و  آسان‌تر  از  راهی  است‌ که  مورد  شکّ  و  تردید  است  و  رو  به  هول  و  هراس  ناگوار  و  نابهنجار  است‌.

در  همان  حال  که  این  آیات  پایه‌های  تکیه‌گاه  و  پاهای  تکذیب‌ کنندگان  را  به  جنبش  و  لرزش  می‌اندازد،  به  دل  پیغمبر  صلّی الله علیه وآله وسلّم  ‌و  به  دل  جماعت  مؤمن  و  ضعیف  و  اندک  آن  زمان‌،  آرامش  و  اطمینان  و  یقین  می‌اندازد،  و  نور  ایمان  را  در  آن  دلها  بیشتر  پرتوانداز  می‌سازد.  چرا که  پیغمبر  صلّی الله علیه وآله وسلّم  و  مسلمانان  احساس  می‌کردند  پروردگارشان  با  ایشان  است‌.  دشمنانشان  را  می‌کشد،  و  آنان  را  به  کیفر  می‌رساند،  و  به  غـل  و  زنجیرشان  می‌کشاند.  مدّت‌ کمی  بیشتر  نمی‌گذرد  و  فرصت  کتاب  بیشتر  بدان  داده  نمی‌شو‌د،  به  سررسید  مدّت  زمان  معلوم  عمر  می رسند  و کار  از کار  می‌گذرد،  و  فرمان  یزدان  اجراء  می‌شو‌د.  اجل  درمی‌رسد  و  یـزدان  دشمنان  خود  و  دشمنان  مؤمنان  را  به‌ کیفر  می‌رساند  و  به  دوزخشان  می‌اندازد  و  به  عذاب  دردناک  گرفتارشان  می‌سازد.

قطعاً  خدا  دوستان  خود  را  در  دست  دشمنانش  رها  نمی‌کند،  هر چند که  تا  مدّت  زمانی  هم  بدیشان  مهلت  و  فرصت  دهد  .  .  .

*
هم  اینک  نیمۀ  دوم  این  سوره  فرامی‌رسد،  و  در  یک  آیۀ  طولانی  جای  می‌گیرد.  این  آیه  یک  سال  بعد  از  نـزول  سرآغاز  این  سوره  نازل  گردیده  است‌،  بنا  به  ارجح  اقوال‌:

(إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الأرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لأنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) (٢٠)

پروردگارت  می‌داند  که  تو  و  گروهی  از  کسانی  که  با  تو  هستند،  نزدیک  به  دو  سوم  شب‌،  یا  نصف‌،  و  یا  یک  سوم  آن  را  (‌نمی‌خوابید  و  به  عبادت  می‌پردازید  و)  به  نماز  می‌ایستید.  خدا  است  که  اوقات  شب  و  روز  را  می‌داند  و  دقیقاً  تعیین  می‌کند.  او  می‌داند  که  شما  نمی‌توانید  (‌ساعات  شب  و  روز  را  دقیقاً  تعیین  کنید  و)  حساب  آن  را  داشته  باشید.  لذا  (‌برای  شما  تخفیف  قائل  شد  و)  بر  شما  بخشید.  پس  آن  مقدار  از  قرآن  را  (‌در نماز)  بخوانید  که  برایتان  میسّر  است‌.  خدا  می‌داند  که  کسانی  از  شما  بیمار  می‌شوند،  و  گروهی  دیگر  برای  جستجوی  روزی  و  به  دست  آوردن  نعمت  خدا  در  زمین  مسافرت  می‌کنند،  و دستۀ  دیگر در  راه  خدا  می‏‎جنگند.  لذا  آن  مقدار  که  برایتان  ممکن  است  و  توانائی  دارید  (‌در  نماز  شبانه‌)  قرآن  بخوانید.  نماز  بگزارید،  و  زکات  مال  به  در  کنید،  و  قرض ‌الحسنه‌ به  خدا دهید. هر  خوبی ‌و  خیر