رَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِّن رَّبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاء حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعَاءهُمْ (15)

این سوره مدنی است‌. نام دیگری دارد. سورۀ قتال‌ گفته می‌شود. چرا که جنگ موضوع آن است‌. جنگ عنصر برجسته این سوره است‌، جنگ در شکلها و سایه‌روشنهایش‌، و جنگ در طنینها و آهنگهائی ‌که دارد.

جنگ موضوع این سوره است‌. این سوره آغاز می‌شود با بیان حقیقت كسانی که‌ کفر ورزیده‌اند، و حقیقت کسانی که ایمان آورده‌اند. بیانی که دارای ساختار واژگانی تاخت و تاز ادبی برکسانی است که کفر ورزیده‌اند، و تعریف و تمجید از کسانی ا‌ست‌ که ایمان آورده‌اند. همراه با الهام این که یزدان دشمن کافران و دوست مؤمنان است‌، و این یک ا‌مر ثابت در مقیاس و معیار ارزیابی یزدان سبحان است‌. در این صورت این اعلان جنگ از سوی خداوند بزرگوار با دشمنان خود و با دشمنان دین خود است‌، از نخستین واژه‌ای ‌که در این سوره ذکر گردیده است‌:

(الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ. وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ. ذَلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِن رَّبِّهِمْ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ). 

کسانی که کافر می‌گردند و مردمان را از راه خدا باز می‌دارند، خدا همۀ کارهای (‌نیک‌) ایشان را باطل (‌قلمداد و بی‌اجر) می‌نماید. و امّا کسانی که ایمان بياورند و كارهاي نيك و شايسته بكنند، و چيزي را باور دارند كه بر محمد نازل شده است-و آن هم حقّ است و از سوی پروردگارشان آمده است -‌خداوند گناهانشان را می‌بخشاید و بدیهایشان را نادیده می‏‎گیرد، و حال و وضعشان را خوب می‌ساز‌د. این بدان خاطر است که کافران از باطل پیروی -مي‌‌کنند و مؤمنان از حقّی پیروی می‌کنند که از سوی پروردگارشان آمده است‌. این گونه خدا براي مردم مثالهای (‌حسنات یا سیّئات‌) ایشان را بیان می‌دارد.

(محمّد/1-3)

به دنبال اعلان این جنگ از سوی خدا بر ضدّ کسانی‌ که کفر ورزیده‌اند، فرمان آشکار به مؤمنان داده می‌شود که وارد جنگ با کافران گردند، فرمانی ‌که با ساختار واژگانی طنین‌انداز نیرومندی درمی‌رسد. همراه با صدور فرمان‌، دستور رفتار با اسیران بیان می‌گر‌دد، و گفته می‌شود که پس از شدّت و حدّت در جنگ و از پای درآوردن کافران و کشتار سخت ایشان در پیکار، چه‌کار کنند و چگونه رفتار نمایند:

(فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنّاً بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاء حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا). 

هنگامی که با کافران (‌در میدان جنگ‌) روبه‌رو می‌شوید، گردنهایشان را بزنید، و همچنان ادامه دهید تا به اندازۀ کافی دشمن را (‌با کشتن و زخمی کردن‌) ضعیف و درهم می‌كوبید. در این هنگام (‌اس‌یران را) محکم ببندید. بعدها یا بر آنان منّت می‌گذ‌ارید (‌و بدون عوض آزادشان می‌کنید) و یا (‌در برابر آزادی از آنان‌) فدیه می‏گیرید (‌خواه با معاوضۀ اسراء و خواه با دریافت اموال‌. این وضع همچنان ادامه خواهد داشت‌) تا جنگ بارهای سنگین خود را بر زمین می‌نهد و نبرد پایان می‏‎گیرد.                    

(‌محمّد/4) 

همراه با صدور این فرمان‌، حکمت و فلسفۀ جنگ بیان می‌گردد، و به جنگ تشویق و ترغیب می‌شود، و بیان می‌گردد که شهادت در جنگ چه اندازه بزرگ و سترگ است‌. خدا وعده می‌دهد که شهیدان را گرامی بدارد، و کسانی را در جنگ پیروز نماید که برای پیروز‌ی خدا بجنگند و وارد پیکار شوند. همچنین خبر می‌دهد که کافران نابود می‌گردند و کارهای ایشان بی‌اجر و مزد و باطل و پوچ می‌شود:

(ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِن لِّيَبْلُوَ بَعْضَكُم بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ. سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بَالَهُمْ. وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ. وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَّهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ. ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ). 

برنامه این است‌، و اگر خدا می‌خواست خودش (‌از طریقهای دیگری همچون طوفان و زلزله و سیل و غرق و به زمین فرو بردن‌، و سائر بلایا و مصائب‌، بدون جنگ شما) از آنان انتقام می‏‎گرفت. امّا خدا خواسته است بعضی از شما را با بعضی دیگر بیازماید (‌و مؤمنان راستین را با جهاد با کافران امتحان نماید)‌. کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند، خداوند هرگز کارهایشان را نادیده نمی‏‎گیرد و بی‌مزد نمی‌گذ‌ارد. به زودی خداوند آنان را (‌به سوی مقامات عالیۀ بهشت و گفتار نیک و کردار پسندیده‌) رهنمود می‌کند و حال و وضعشان را خوب و عالی می‌نماید. و آنان را به بهشتی داخل خواهد کرد که آن را بدیشان معرفی کرده است و (‌اوصافش را توسّط پیغمبران و کتابهای آسمانی بازگو نموده است‌)‌. ای مؤمنان‌! اگر (‌دین‌) خدا را یاری کنید، خدا شما را یاری می‌کند (‌و بر دشمنانتان پیروز می‌گرداند) و گامهایتان را استوار می‌دارد (‌و کار و بارتان را استقرار می‌بخشد)‌. کافران‌، مرگ بر آنان باد، و خداوند اعمال (‌نیک‌) ایشان را باطل و بیسود گرداناد! این بدان خاطر است که چیزی را که خداوند فرو فرستاده است دوست نمی‌دارند، و لذا حتمًا کارهای (‌نیک‌) ایشان را هم باطل و بیسود می‏‎گرداند.

(محمّد/4-9)

همزمان با این دستور، سخت بیم دادن و ترساندن کافران از سوی یزدان انجام می‌پذیرد، و اعلان می‌گردد که یزدان مؤمنان را سرپرستی مي‌کند و یاری می‌دهد، و کافران را هلاک و خوار می‌نماید، و ایشان را ضعیف و ناتوان می‌فرماید، و بدون یار و یاور رهایشان می‌سازد:

(أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا. ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ).

آیا در زمین به گشت و گذ‌ار نپرداخته‌اند تا ببییند عاقبت کسانی که پیش از ایشان بوده‌اند به کجا کشیده و چه شده است‌؟ خداوند آنان را نابود ساخته است (‌و دمار از روزگارشان به در آورده است‌)‌. و برای کافران امثال این عواقب و مجازاتها خواهد بود. این (‌عاقبت نیک مؤمنان و عاقبت سوء کافران‌) بدان خاطر است که خداوند سرپرست و یاور مؤمنان است‌، ولیکن کافران هیچ‌‌کونه