ِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧) حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) (٢٤٢)

در  این  درس  ما  با  گوشه‌ای  از  قانون  خانواده  آشنا  می‌شویم‌.  گوشه‌ای  از  تنظیم  اصل  استواری  که  گروه  مسلمانان  بر  آن  ماندگار  و  جامعۀ  اسلامی  بر  آن  پایدار  می‌گردد.  همان  اصلی  که  اسلام  سخت  بدان  اهتمام  ورزیده  و  از  هر  نظر  در  رعایت  آن  کوشیده  و  تـلاش  بی‌امان  و کوشش  فراوانی  را  صرف  تنظیم  و  نگهداری  و  زدودن  آن  از  آنارشیست  و  هرج  و  مرج  جاهلیّت ‌کرده  است‌.  ما  این  تلاش  و کوشش  را  بطور  پراکنده  در  سوره‌های  مختلف  قرآن  خواهیم  یافت‌،  و  خواهیم  دید که  چگونه  چنین  جدّ  و  جهدی  همۀ  شرائط  و  عوامل  لازم  برای  پابرجائی  این  اصل  بنیادین  سترگ  را  دربرگرفته  و  از  هر  سو  آن  را  احاطه‌ کرده  است‌.

نظام  اجتماعی  اسلامی‌،  یک  نظام  خانوادگی  است‌،  در  ضمن  اینکه  يک  نظام  ربّانی  برای  انسان  است‌.  در  اين  نظام  همۀ  ويژگیهای  سرشت  انسانی  و  نیازها  و  آرزوها  و  شرايط  و  ارکان  آن  در  نظر گرفته  شده  ا‌ست‌.

نظام  خانوادگی  در  اسلام‌،  از  چشمۀ  فطرت  و  اصل  خلقت  و  اساس  نخست  آفرینش  همۀ  زندگان  و  سایر  آفریدگان  بیرون  می‌جوشد  ...  این  دیدگاه  آشکارا  در  این  فرموده‌های  خدای  بزرگوار  جلوه‌گر  و پدیدار  است‌:  

(وَمِنْ كُلّ شيء خَلَقْنا زَوْجَيْن لَعَلّكُمْ تَذَكّرُونَ)

 (‌در  این  کرۀ  زمین‌)  از  هر  چیزی  جفتی  را  آفریده‌ایم  تا  اینکه  شما  (‌بنگرید  و  عبرت  و)  پند  گیرید.  (‌ذاریات  /  49)  

(سُبْحانَ الّذي خَلَقَ الأزواج كُلّها مِمّا تُنْبِتُ الأرْضُ وَمِنْ أنْفُسِهمْ و مِمّا لا يَعْلَمُونَ). 

پاک  و  منزّه  است  آفریدگاری  که  همۀ  جفتها  را  آفریده  است  اعم  از  آنچه  زمین  می‌رویاند،  یا  از  خود  ایشان‌،  و  یا  از  چیزهائی  که  نمی‌دانند.  (يس/36)

 آنگاه  دیدگاه  اسلامی  دربارۀ  انسان  پلّه  پلّه  فراتر  می‌رود  و  نخستین  نفس  را  ذکر  می‌کند که  از  آن  جفتی  (‌زن  و  مرد)  پدیدار  آمده  سپس  زادگان  ایشان  و  بعد  همۀ  بشریّت  پا  به  عرصۀ  وجود  نهاده‌اند:

(يا أيّها النّاس اتّقُوا رَبّكُم الّذي خَلَقَكُمْ مِنْ نفْسٍ واحدة ، وَخَلَقَ منها زَوْجَها ، وَبَثّ منْهُما رجالاً كَثيراً وَنساءً ، وَاتّقُوا الله الّذي تَساءَلُونَ به وَ الأرْحام . إنّ الله كانَ عَلَيْكُمْ رَقيباً). 

ای  مردم  بپرهیزید  از  (‌سرکشی  کردن  در  برابر  فرمان‌)  پروردگارتان  که  همۀ  شما  را  از  یک  انسان  آفرید  و  از  (‌جنس‌)  آن‌،  جفت  او  را  آفرید،  و  از  آن  دو  مردان  و  زنان  بسیاری  را  (‌بر  روی  زمین‌)  پراکنده  کرد.  و  از  (‌خشم‌)  خدائی  بپرهیزید  که  (‌همگی  به  عظمت  او  معترف  هستید  و)  هنگامی  که  چیزی  از  یکدیگر  می‌خواهید  نام  او  را  می‌برید  (‌و  همدیگر  را  بدو  قسم  می‌دهید)  و  (‌نیز  از  قطع  صلۀ  رحم‌)  خویشاوندان  پرهیز  کنید  بی‏گمان  خداوند  مراقب  (‌کردار  و  رفتار)  شما  است‌.                  (‌نساء / ا)  

(يا أيُّها النّاسُ إنّا خَلَقْناكُمْ منْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائلَ لِتَعارَفُوا). . 

ای  مردم  ما  شما  را  از  نر  و  ماده‌ای  (‌یعنی  از  پدر  و  مادری  که  آدم  و  حواء  است‌)  آفریده‌ایم  و  شما  را  گروه  گروه  و  قبیله  قبیله  کرده‌ایم  (‌نه  اینکه  باز  هم  بجنگید  و  دشمنی  کنید،  بلکه‌)  تا  اینکه  همدیگر  را  بشناسید  (‌و  محبّت  و  دوستی  بورزید‌)‌. (حجرات / 13)                                        

آنگاه  دیدگاه  اسلامی‌،  پرده  از کشش  فطری  موجود  میان  دو  جنس ‌برمی‌دارد،  نه  به  خاطر  اینکه  میان  مطلق  نرها  و  مطلق  ماده‌ها گردهمائی  شود،  ولیکن  تا  اینکه  خانواده‌ها  و  خانمانها  تشکيل  شود:

(وَمِنْ آياتِهِ أنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ أزواجاً لِتَسْكُنُوا إليها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدّةً و َرَحْمَةً)

از  نشانه‌های  او  برای  شما  از  (‌جنس‌)  خودتان  همسرانی  را  آفرید  تا  با  ایشان  انس  و  الفت  بگیرید،  و  میانتان  محبّت  و  مرحمت  پدید  آورد.  (‌روم  /  ٢١)  

(هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأنْتُمْ لباسٌ لَهُنّ). 

زنان  برای  شما  لباس  و  شما  برای  آنان  لباس  هستید.  (‌بقره  /  ١٨٧)  

(نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فأتُوا حَرْثَكُمْ أنّى شِئتُمْ وَ قَدّمُوا لأنفُسِكُمْ وَ اتّقُو الله وَ اعْلَمُوا أنّكُمْ مُلاقُوهُ . وَ بَشّرِ المُؤمنينَ). 

زنان  شما  محل  بذرافشانی  شما  هستند  پس  از  هر  راهی  که  می‌خواهید  به  آن  محل  درآئید  (‌و  زناشوئی  نمائید  به  شرط  آنکه  از  موضع  نسل  تجاوز  نکنید)  و  برای  خود  (‌با  انتخاب  همسران  شایسته  و  پرورش  فرزندان  صالح  و  بایسته  توشه‌ای‌)  پـیشاپیش  بفرستید،  و  از  خدا  خویشتن  را  برحذر  دارید  (‌و  به  هنگام  حیض  بـا  زنان  نزدیکی  نکنید  و  از  راهی  جز  راه  بقای  نوع  بشر  با  ایشان  زناشوئی  ننمائید)  و  بدانید  که  شما  او  را  ملاقات  خواهید  کرد  (‌و  از  شما  دربارۀ  اعمال  و  اقوالتان  پرسیده  خواهد  شد)‌.  و  مژده  بده  به  مؤمنان  (‌که  با  رعایت  حدود  دین‌،  سعادت  اخروی  و  رضایت  پروردگار  را  بدست  خواهند  آورد)‌.  (بقره /223)  

(وَ اللهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً). 

خداوند  برای  شما  خانه‌هایتان  را  منزل  و  مآوی  قرار  داد  (‌و  کاری  کرد  که  بتوانید  خانه‌سازی  کنید  و  در  آن  بیارامید.   (‌نحل /  .٨)  

این  فطر‌ت  است ‌که  در  تلاش  و  تکاپو  است‌،  و  این  خانواده  است  که  پاسخ  این  فطرت  ژرف  را  می‌دهد که  ریشه  در  بنیاد  هستی  و  بنیۀ  آدمی  دارد.  از  اینجا  است  که  نظام  خانواده  در  اسلام‌،  نظام  طبیعی  و  فطری  جوشیده  از  نهاد  آفرینش  انسانی  است‌.  بلکه  دمیده  از  بنیاد  آ‌فرینش  همۀ  اشیاء  هستی  است‌.  و  این  روش  است  که  