  و  اعتقادشان  راست  می‌گویند،  و  در برگردان  این  ایمان  و  اعتقاد  به  معانی  واقعی  زندگی  و  پیاده‌کردن  معتقدات  درونی  در  جهان  واقعیّات  بیرونی،  راست  می‌گویند.

و  آنان  به  راستی  پرهیزگارانی  هستندکه  از  پروردگار  خود  می‌ترسند  و  بدو  می‌پیوندند  و  وظیفۀ  خویش  را  نسبت  به  او  با  آگاهی  و  فروتنی  و  عشق  و  علاقه  به  جای  می آورند.

بیائیم  ما  از  دیدگاه  این  آیه  به  افقهای  بلندی  بنگریم‌ که  خدا  می‌خواهد  مردمان  را  با  روش  والا  و  راست  و  روان  خود  بدانجاها  برساند...  سپس  به  مردمانی  بنگریم‌که  از  این  راه  و  روش  دوری  می‌گزینند  وکناره‌گیری  می‌کنند،  و  با  آن  به  جنگ  برمی‌خیزند  و  دشمنانگی  آن  و  هـمۀ  کسانی  را  به  دل  می‌گیرند که  ایشان  را  برای  پیروی  از  چنین  راه  و  روشی  فرا  می‌خوانند...  از  دیدن  این  مناظر  انگشت  حیرت  به  دندان  می‌گزیم  و  از  غم  دست  بر  دست  می‌زنیم‌،  و  همان  چیزی  را  خواهیم ‌گفت ‌کـه  خداونـد  سبحان  فرموده  است‌:

(يا حسرة على العباد )! 
دردا  و  حسرتا  بندگان  را!

آنگاه  نگاه  دیگری  بیندازیم  تا  در  پرتو  آن‌،  چنین  درد  و  حسرتی  از  دل  بدر  شود  و  آن  پرتو  امید  استواری  است  به  خدا،  و  اطمینان  داشتن  به  نیروی  این  راه  و  روش  الهی  است‌ که  سست  و  لرزان  نمی‌گردد،  و  چون  به  آینده  می‌نگریم  بالای  افق‌،  آرزو  چهره  می‌نماید  و  امید  تابان  و  رخشان  دل  می‌گشاید،  و  ما  را  امیدوار  می‌کند  به  اینکه  بناچار  این  بشریّت  باید  بعد  از  رنجهای  زیـاد  و  تحمّل  سختیهای  فراوان  به  سوی  این  راه  و  روش  والای  بلند  بالا  برگردد  و  به  این  افق  روشن  چشم  بـدوزد...  و  خدا  یاری  دهنده  است‌.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]تقصیل این‌، به هنگام سخـن از فریضۀ حج در جای مناسب خود در روند سوره خواهد آمد.(‌مؤلف)  
[2]به تفسير آيه های سورۀ بقره در جزء اول مراجعه شود.
[3]به  تفسیر  آیه‌های  «‌یا  ا‌يُّهَا  الَّذینَ  آمَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ‌...  تا:  أُ‌ولئِكَ  عَلَیْهِمْ‌ صَلَواتُ مِنْ رَبّهِمْ ‌وَ رَحْمَة »  در  درس ‌گذشتۀ  این  جـزء‌،  مراجعه  شود. <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:63.txt">قسمت اول</a><a class="text" href="w:text:64.txt">قسمت دوم</a><a class="text" href="w:text:65.txt">قسمت سوم</a><a class="text" href="w:text:66.txt">قسمت چهارم</a></body></html>سوره‌ي بقره آيه‌ي 188-178

 (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأنْثَى بِالأنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الألْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩) كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤) شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥) وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦) أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧) وَلا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) (١٨٨)

این  درس  دربرگیرندۀ ‌گوشه‌ای  از  نظام  اجتماعی  جامعۀ  با  ایمانی  است‌که  در  مدینه  تازه  داشت  پا  می‌گرفت  و  دوران  نخستین  روزهای  حیات  خود  را  آغاز  می‌کرد،  و  هم  متضمّن  بخشی  از  عبادات  واجبی  است‌.  این  و  آن  روی  هم  مجموعه‌ای  را  تشکیل  می‌دهند كـه  در کنار  یکدیگر  و  در  پاراگراف  واحدی  از  پاراگرافهای  سوره  قرار گرفته‌اند.  هم  این  و  هم  آن  با  یک  رشته  به  تقوی  و  پرهیزگاری  و  ترس  و  خوف  از  خدا  بسته  شده‌اند،  آنجا  که  ذکر  تقوی  و  پرهیزگاری  به  دنبال  تنظیمات  اجتماعی  و  وظائف  عبادی  بطور یکسان  مکرّر  می‌گردد...  همه  اینها  پشت‌ سر  آیۀ  نیکی  می‌آید که  ارکان  اندیشۀ  ایمانی  و  ارکان  رفتار  عملی  را  در  بردارد  و  در  نهایت  درس  گذشته  قرار  داشت‌.

در  این  درس  سخن  از  قصاص‌ کشتگان  و  قوانین  و  احکام  آن  است‌.  و  در  آن  سخن  از  وصیّت  به  هنگام  مرگ  است‌...  سپس  سخن  از  فریضۀ  روزه  و  رسم  دعا  و  آداب  اعتکاف  مي رود...  و  سرانجام  سخن  از  پیشکش  کردن  و  دادن  اموال  است  به  هنگام  دادخواهی  و  قضاوت  طلبی‌.

در  دنبالۀ  بحث  قصاص‌،  اشاره‌ای  به  تقوی  و  پرهزگاری  می‌شود:                           

(وَلَكُمْ فِي ا