ر از او ارث ببرند، یك سوم تركه به مادر می‌رسد (‌و باقیمانده از آن پدر خواهد بود)‌. اگر مرده (‌علاوه از پدر و مادر) برادرانی (‌یا خواهرانی‌، از پدر و مادر یا از یكی از آن دو) داشته باشد، به مادرش یك ششم مـی‌رسد. (‌همه این سهام مذكور) پس از انجام وصیتی است كه مـرده می‏‎كند و بعد از پرداخت وامی است كه بر عهده دارد (‌و پرداخت وام مـقدم بـر انجام وصـیت است‌)‌. شما نمی‌دانید پدران و مادران و فرزندانتان كدامیك بـرای شما سودمندترند. (‌خیر و صلاح در آن چیزی است كه خدا بدان دستور داده است‌)‌. این فریضه الهی است و خداوند دانا (‌به مصالح شما) و حكیم است (‌در آنچه بر شما واجب نموده است‌)‌. و بـرای شما نـصف دارائی بجای مانده همسرانتان است‌، اگر فرزندی (‌از شما یا از دیگران و یا نوه و یا نوادگانی‌) نداشته باشند (‌و بـاقی تركه‌، بـرابر آیه قبلی بـه فرزندانشان و پـدران و مادرانشان تعلق می گیرد) و اگر فرزندی داشته باشند، سهم شما یك چهارم تركه است (‌و باقیمانده تركه به ذوی‌الفروض و عصبه‌، یـا ذوی‌الارحام یا بیت‌المـال می‌رسد. به هر حال چه فرزندی نداشته باشند و چه فرزندی داشته باشند، سهم شما) پس از انجام وصیتی است كه كرده‌اند و پـرداخت وامی است كه بر عهده دارند (‌و پرداخت وام بر انجام وصیت مـقدم است‌)‌. و برای زنان شما یك چهارم تركه شما است اگر فرزندی (‌یا نوه و نوادگانی از آنان یا از دیگران‌) نداشته باشید. (‌اگر همسر یك نفر باشد، یك چهارم را تنها دریافت می‌دارد، و اگر دو همسر و بیشتر بـاشند، یك چهارم بطور مساوی میانشان تقسیم می‏‎گردد. باقیمانده تركه به خویشاوندان و وابستگان به ترتیب استحقاق می‌رسد)‌. و اگر شما فرزندی (‌یا نوه و نوادگانی‌) داشتید سهمیه همسرانتان یك هشتم تركه بوده (‌و بقیه تركه به فرزندانتان و پدران و مادرانتان - همانگونه كه ذكر شد - می‌رسد. البته‌) پس از انجام وصیتی است كه می کنید و بعد از وامی است كه بر عـهده دارید. و اگر مردی یا زنـی بگونه كلاله ارث از آنان برده شد (‌و فرزندی و پدری نداشتند) و برادر (‌مادری‌) یا خـواهر (‌مادری‌) داشتند، سهم هر یك از آن دو، یك ششم تركه است (‌و فرقی میان آن دو نیست‌) و اگر بیش از آن (‌تعداد، یعنی یك برادر مادری و یك خواهـر مادری‌) بودند، آنان در یك سوم با هم شریكند (‌و بطور یكسان یك سوم را میان خود تقسیم می کنند. البته این هم‌) پس از انجام وصیتی است كه بدان توصیه شده است و یا پرداخت وامی است كه بر عهده مرده است‌. وصیتی و وامی كه (‌به بازماندگان‌) زیان نرساند (‌یعنی وصیت از بیش از یك سوم نباشد و مرده از روی غرض اقرار به وامی نكند که بر عهده او نیست‌، و یا صرف نـظر از وامی نكند كه بر دیگران دارد، و ....)‌. این سفارش خدا است و خدا دانا (‌به آن چیزی است كه به نفع شما است و آگاه از نیات نیت كنتدگان می‌باشد) و شكیبا است (‌و شتابی در عقاب شما ندارد؛ چرا كه چه بسا پشیمان شوید و به سویش برگردید)‌.

این دو آیه‌، همراه با آیه دیگری که در آخر سوره قرار گرفته است‌، بدین شكل:

(يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ).

(‌ای پپغمبر، درباره نحوه میراث كسی كه مرده است و فرزندی و پدری از خود بجای نگذاشته است‌) از تو می‌پرسند. بگو: خداوند در (‌این باره كه مشهور است به‌) كلاله‌، برایتان حكم صادر می‏‎كند. اگر مردی مرد و فرزندی نداشت و دارای خواهری بود (‌پدری و مادری‌، یا پدری‌) نصف ترکه از آن او است‌. (‌واگر خـواهـری بمیرد و) فرزندی نداشته باشد، برادر (‌پدری و مادری‌، یا پدری‌) همه ترکه را به ارث می‌برد. و اگر دو خواهر (‌یا بیشتر، از متوفی‌) باقی بمـاند، دو سوم اموال را بـه ارث می‌برند، و اگر برادران و خواهران با هم باشند، هر مردی به انـدازه سهم دو زن ارث مـی‌برد. خداوند (‌احكام و مقررات را) برایتان روشن می‌سـازد تا گمراه نشوید (‌و از جمله در تقسیم ارث راه خطا نروید) و خداوند آگاه از هر چیزی است (‌و اعمال و افعال و منافع و مصالح بندگان از دید او پنهان نیست‌)‌. (‌نساء / ١٧٦)این سه آیه مشتمل بر اصول علم فرائض - یعنی علم میراث - است‌. امّا فرعها و شاخه‌های دیگر، سنت نبوی از آنها سخن رانده است‌، و مجتهدان هم باقی دیگر را با توجه به نصوص قرآن و سنت معین و مقرر كرده‌اند. ما در اینجا نیازی به این نمی‌بینیم که وارد این فرعها و شاخه‌هاگردیم و نحوه بـرداشتهای مجتهدان را بیان نمائیم‌، چرا كه مكان آنها كتابهای فقهی است‌. ما در ا‌ین سایه‌های قرآنی به تفسیر چنین نصوصی می‌پردازیم و اركان برنامه اسلامی موجود در آن را دنبال می‌گیریم‌:

(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ).

خداوند درباره (‌ارث بردن‌) فرزندانـتان (‌و پـدران و مادرانتان‌) به شما فرمان می‌دهد و بـر شما واجب می‏‎گرداند كه (‌چون مـردید و دخترانی و پسرانی از خود بجای گذاشتید) بهره یك مرد به اندازه بهره دو زن است‌...

این سرآغاز - همانگونه که‌گفتیم - ا‌شاره دارد به اصلی که چنین حقوق و سهامی بدان برمی‏گردد، و نیز بیانگر ناحیه‌ای است که از آنجا نازل و صادرگشته‌اند. گذشته از اینها اشاره دارد بدین که خداوند نسبت به مردم مهربانتر از پدران و مادران در حق فرزندانشان است‌، لذا هنگامی که حقی و سهمی را برای آنان واجب و معین می‏‎گرداند، حقی و سهمی را مقرر و مشخص می‌فرماید که قطعاً بهتر و نیکتر از چیزهایی است که پدران و مادران برای فرزندان خود می‌خواهند.

همه این امور به هم مرتبط بوده و یكی تكمیل کننده دیگری است‌. چرا كه این خدا است که سفارش می کند و فرمان می‌دهد. هم او است که تركه را میان مـردمان تقسیم می‌نماید. و هم او است که در هر چیزی سفارش می‌فرماید و در آن حقی و حقوقی را واجب و لازم می‌گرداند. بلی از آنجاكه خدا روزی‌رسـان همگان است و تقسیم کننده روزی میان جملگی ایشـان است‌، تقسیم کننده میراث در میان مردمان می‌باشد که عبارت است از توزیع اموال و ارثیه رفتگان در میان فرزندان و زادگان زنده ایشان ... آری قوانین و مقررات و دستورات باید از سوی خدا برای ما انسانها بیاید، و ما انسانها باید كه ویژه‌ترین كارهای زندگی که تـقسیم اموال و پخش تركه در مـیان فرزندان و زادگانمان می‏‎باشد برنامه و دستور انجام كار را از خدا دریافت داریم و همان چیزی را بخواهیم که او می‌خواهد، و دین یعنی این‌. چرا كه مردمان دینی ندارند اگر فرمان انجام جملگی امو