ان موجود است‌. همچنین بیانگر این واقعیت است که این جهان از یك سو دلالت بر وجود آفریننده خویش دارد، و همو آ‌ن را می گرداند و می‌چرخاند، و اینكه جهان برابر «‌هدف» و «‌حكمت» و «‌اراده» راه می‌رود و اداره می‌شود. این حقیقت در بیان خط مشی «‌انسان» در قبال «‌جهان‌» و «‌خداوند‌» مـتعال آن از اهمّیت بسزائی برخوردار است‌، و ركنی از اركان جهان بینی اسلامی درباره هستی بشمار است‌.[1]

به دنبال این حقیقت که در روند درس‌، سخن از پذیرش دعای «‌خردمندان‌» از جانب یزدان منان می‌رود كه خاشعانه بدو روی كرده‌اند و فـروتنانه به سویش برگشته‌اند. آن خردمندانی که کتاب باز هستی را با دقت می‌نگرند و می‌خوانند، و درباره آیات گویای آن می‌اندیشند، و گوش دل بدانها فرامی‌دهند، و اهدافی را كه کتاب جهان الهامگر آنها است‌، با همه وجود دریافت می‌دارند... خداوند زمزمه دعای آنان را می‌شنود و بدان پاسخ می‏‎گوید و در آن ایشان را به کار و پیكار و فداكاری و شكیبائی رهـنمود، و به جهاد و قربانی جانشان در راه خو‌د می‌خواند، و از آنان میخواهد که به وظائف این ایمانی برخیزند که از مطالعه خاشعانه خود در كتاب باز هستی‌، و از گشت و گذار عاشقانه خویش در پهنه جهان فراچنگ آورده‌اند، و دل و دیده را با نور آن فروغ بخشیده‌اند... و نیز از ایشـان می‌خواهد که در پرتو این ایمان‌، کافران را بی‌اهمّیت‌، و دارائی و كالائی را كه چه بسا كافران در زندگی این جهان فانی از آن بهره‌مند باشند، ناچیز شمرند. و ارزشها و معیارهای باقی پاداش و سزای اخروی را جلوه و جلا دهند. ارزشها و معیارهائی سزد که مومنان نیك نهاد و نیک کردار بدانها توجه کنند و خویشتن را بدان زیورها بیارایند.

عطف به سخن درازی که در سوره راجع به اهل کتاب و خط مشی آنان در برابر مومنان به میان آمد، در اینجا در آخرین بخش، از گروه مومنان و پـاداش مناسب ایشان سخن می‌رود، و در میان صفاتشان صفت فروتنی‌، فرازی به خود می گیرد و برجسته نموده می‌شود. صفتی که با صحنه صاحبان خرد در برابر كتاب باز هستی‌، و با صحنه دعای خاشعانه و تائبانه ایشان هماهنگی دارد. همچنین صفت دیگری از صفتهایشان بارزتر و چشمگیرتر جلوه گر می‌شود که صفت شرم از خدا است در اینكه آیات گرانبهای او را به بهای اندك و ناچیز بفروشند، همانگونه كه كافران اهل کتاب چنین كردند، و وصف حالشان در سوره گذشت‌.

آنگاه آیه پایانی به میان می ‌آید که همه رهنمودهای الهی برای گروه مسلمانان را خلاصه مـی‌نماید، و ویژگیهای مطلوب و پسندیده ایشان را برمی‌شمرد، و وظائف مشخص آنان را بیان می‌دارد. وظائفی که رستگاری با انجام آنها میسر است :

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).

ای كسـانی که ایمان آورده‌اید، (‌در برابـر شدائد و ناملایمات‌) شكیبائی ورزید و (‌در مقابل دشمنان‌) استقامت و پایداری كنید و (‌از مرزهای مملكت خویش‌) مراقبت بعمل آورید و از (‌خشم‌) خدا بپرهیزید، تا اینکه رستگار شوید.

این‌، خاتمه‌ای است که با محور اصلی سوره‌، و نیز با موضوعهای اصلی مناسبت دارد، و كاملا با آنها هماهنگ است‌.

*
(إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأولِي الألْبَابِ. الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ. رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ).

مسلماً در آفرینش (‌عجیب و غریب و منظم و مرتب‌) آسـمانها و زمین‌، و آمد و رفت (‌پیاپی، و تاریكی و روشنی‌، و كوتاهی و درازی‌) شب و روز، نشـانه‌ها و دلائلی (‌آشكار برای شناخت آفریدگار و كمال دانش و قدرت او) برای خردمندان است‌. كسانی كه خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلوهایشان افتاده (‌و در همه اوضاع و احوال خود) یاد می کنند و درباره آفرینش (‌شگفت انگیز و دلهره انگیز و اسرارآمیز) آسمانها و زمین می‌اندیشند (‌و نقشه دلربا و ساختار حیرت‌زای آن‌، شور و غوغائی در آنان برمی‌انگیزد، و بـه زبان حال و قال می گویند) : پروردگارا! این (‌دستگاه شگفت كائنات‌) را بیهوده و عبث نیافریده‌ای‌، تو منزه و پاكـی (‌از دست یازیدن به كار باطل‌!)‌، پس ما را (‌با توفیق بر انجام كارهای شایسته و بایسته‌) از عذاب آتش (‌دوزخ‌) محفوظ دار. پروردگارا! بی‏گمان تو هر كه را (‌به خاطر اعمال زشتش‌) به آتش در آری‌، به راستی خوار و زبونش كرده‌ای‌. و (‌اینان بر خود و دیگران ستم كرده‌اند و) ستمكاران را یاوری نیست‌. پروردگارا! ما از منادی (‌بزرگوار توحید، یعنی محمّد پسر عبدالله‌) شنیدیم كه (‌مردم را) به ایمان به پروردگارشان می‌خواند و ما ایمان آوردیم (‌و ندای او را لبیك گفتیم. اكنون كه چنین است‌) پروردگارا! گناهانمان را بیامرز و بدیهایمان را بپوشان و ما را با نیكان (‌و در مسیر ایشان‌) بمیران‌. پروردگارا! آنچه را كه بر (‌زبان‌) پیغمبران خود (‌و به پاداش تصدیق ایشان و پیروی از آنان‌) به ما وعده داده‌ای‌، (‌از قبیل : پیروزی دنیا و نعمت آخرت‌) به ما عطاء كن‌، و در روز رستاخیز مـا را (‌با درآوردن به دوزخ‌) خوار و زبون مگردان. بی‏گمان تو خلف وعده نخواهی كرد....

نشانه‌هائی که در آفرینش آ‌سمانها و زمین و آمد و رفت شب و روز وجود دارد كدام است‌؟ نشانه‌هائی که به چشم خردمندان می‌خورد بدانگاه که درباره آفرینش آسمانها و زمین و آمد و رفت شب و روز می‌اندیشند، در حالی که خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلوهایشان افتاده یاد می کنند، چه چیزند؟ چه رابطه‌ای میان اندیشیدن ایشان درباره این نشانه‌ها و میان یاد كردن خدا در حال ایستاده و نشستن و بر پهلوهایشان افتاده‌، وجود دارد؟ چگونه از انـدیشیدن درباره چنین نشانه‌هائی‌، کارشان به چنین دعای خاشعانه گیرائی می‌انجامد؟ :

(رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ).

پروردگارا! این (‌دستگاه شگفت كائنات‌) را بیهوده و عبث نیافریده‌ای‌، تو منزه و پاكی (‌از دست یازیدن به كار باطل‌!)‌، پس مـا را (‌با تـوفیق بـر انجام كارهای شایسته و بایسته‌) از عذاب آتش (‌دوزخ‌) محفوظ دار.

تا آخر این دعا...

تعبیر قرانی‌، در اینجا از پذیره درست فهم انسا