 داشتن از برگشتن به همچون‌کاری را دربر دارد که شده است‌:

(يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا).

خداوند نصیحتتان می‌کند، این که نکند هرگز چنین کاری را تکرار کنید.

(إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ).

اگر مومن هستید. 

چه مومنان ممکن نیست زشتی و پلشتی عملی همچون این عمل برایشان روشن و آشکار گردانده شود، و از آن این چنین برحذر داشته شوند، باز هم آنان به سوی همچون‌کاری برگردند، در حالی که مومن هم باشند:

(وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ).

خداونذ آیات (‌احکام واضح و روشن خود) را برای شما بیان می‌دارد.

خداوند آیات خود را برایتان روشن و بیان می‌دارد، بدان‌گونه که در داستان افک روشن و بیان داشت‌، و مکر وکیدی را برملا کرد که در فراسوی آن نهان بوده‌، و خطاها و لغزشها را نیز آشکار نمود: 

(وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ).

و خدا بس آگاه (‌است و از نیازهای شما و عوامل بدی و خوبی زندگیتان باخبر است‌) و حکیم است (‌و به مقتضای حکمتش احکام و قوانین را برایتان وضع می‌کند )‌.

خدا آگاه است و انگیزه‌ها و رازها و هدفها و مقصودها را می‌داند، و مطلع از پیچ و خمهای دلها، و آشنا با سوراخ سنبه‌های درونها است‌. او در مداوای دلها، و اداره امور آنها، و وضع مقررات و قوانین و حدودی‌که مایه اصلاح حال می‌گردند، حکیم وکاربجا است‌.

*آن‌گاه روند قرآنی در پیرو زدن بر داستان افک‌، و آثاری که از آن برجای مانده است به پیش می‌رود، و بارها و بارها از دچار آمدن به همچون چیزی برحذر می‌دارد، و فضل و لطف و مرحمت و مهربانی خدا را تذکر می‌دهد، وکسانی را تهدید می‌کند که زنان پاکدامن بی‌خبر ازگناهان را متهم به زنا می‌سازند، آنان را به عذاب آخرت تهدید می‌کند و از آن می‌ترساند. همراه با این تهدید، درونها را از آثار همچون پیکاری پاک می‌گرداند، و درونها را از شرائط و ظروف زمین رها می‌نماید، و صفا و نور را بدانها برمی‌گرداند ... همان‌گونه که این امر جلوه‌گر می‌آید در موقعیتی که ابوبکر (رضی الله عنه) با خویشاوند خود مسطح پسر اثاثه درپیش گرفت بدان خاطرکه در داستان افک با کسانی سهیم شدکه بدین داستان فرو رفته بودند و به آتش این فتنه دامن می‌زدند:

(إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ).

بی‏گمان کسانی که دوست می‌دارند گناهان بزرگی (‌همچون زنا) در میان مومنان پخش گردد، ایشان در دنیا و آخرت‌، شکنجه و عذاب دردناکی دارند. خداوند می‌داند (‌عواقب شوم و آثار مرگبار اشاعه فحشاء را) و شما  نمی‌دانید  (‌ابعاد  مختلف  پخش  گناهان  و  پلشتیها  را).  

کسانی ‌که  زنان  پاکدامن  را  به  زنا  متّهم  می‌سازند،  به  ‌ویژه  آن  کسانی‌ که  جسارت  کردند  و  بیت  بزرگوار  نبوّت  را  تهمت  زدند،  آنان  ‌کار  می‌کنند  تا  اعتماد  مردمان  مؤمن  را  به  خیر  و  عفّت  و  پاکی  مـتزلزل  ‌کنند،  و  پرهیز  از  ارتکاب  زنا  را  بردارند  و  برجای  نگذارند. آنان  این  کارها  را از  راه  اشاره  به  شیوع  زنا  در  میان  ‌گروه  مؤمنان  انجام  می‌دهند  ...  بدین  وسیله  زنا  در  درونهای  مردمان  سبک  جلوه  می‌کند  و  بعد  از  آن‌ کار  زنـا  از  درون  به  بیرون  سرایت  می‌کند  و  در  واقعیّت  زنـدگی  مردمان  پخش  می‌شود.

بدین  جهت  خدا  کسانی  را  که  به  زنان  پاکدامن  تهمت  می‌زنند  چنین  معرّفی  فرموده  است ‌که  آنـان  دوست  می‌دارند که  زنا  در  میان  مؤمنان  پخش‌  گردد،  و  ایشان  را  به  عذاب  دردناک  دنیا  و  آخرت  تهدید  کرده  است‌.

این  گوشه‌ای  از  برنامۀ  تربیت  است‌،  و  مقرّراتی  از  میان  مقرّرات  پیشگیری  است‌،  این  مقرّرات  هم  با  توجّه  بـه  آگاهی  از  نفس  بشری‌،  و  از  روی  شناخت  شیوۀ  دگرگونی  احسـاسات  و  عواطف  و  رویکردها  و  جهتگیریها  است  ...  بدین  خاطر  است‌ که  این  چنین  پیرو می زند:

(وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) (١٩)

خداوند  می‌داند  (‌عواقب  شوم  و  آثار  مرگبار  اشاعۀ  فحشاء  را)  و  شما  نمی‌دانید  (‌ابعاد  مختلف  پخش  گناهان  و  پلشتیها  را(.

آیا  چه  کسی‌ کار  و  بار  این  نفس  را  می‌داند  مگر  آن  کسی ‌که  او  را  آفریده  است‌؟ چه  کسی  کار  و  بار  ایـن  نفس  بشری  را  اداره  می‏‎کند  و  می‌گرداند  مگر  آن  کسی  که  او  را  خلقت  و  آفرینش  بخشیده  است‌؟  چه ‌کسی  است  که  ظاهر  و  باطن  و  پیدا  و  ناپیدا  را  ببیند،  و  چیزی  از  علم  او  پنهان  و  نهان  نماند،  مگر  آن  خدائی‌ که  بسی  مطّلع  و  بسی  آگاه  است‌؟

دیگر  باره  مؤمنان  را  تذکّر  می‌دهد  به  فضل  و  لطف  و  مرحمت  و  مهربانی  خدا  بدیشان‌:

(وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) (٢٠)

اگر  فضل  و  رحمت  الهی  شامل  حال  شما  نمی‌شد،  و  اگر  خداوند  (‌نسبت  به  شما)  مهر  و  محبّت  نمی‌داشت  (‌آن  چنان  مجازات  بزرگ  و  کمرشکنی  در  برابر  تهمت  زنا  به  امّ المؤمنین  برایتان  در  دنیا  تعیین  می‌کرد  که  زندگیتان  را  تباه  می‌کرد(.

حادثۀ‌  بزرگی  است‌.  اشتباه  بزرگی  است‌.  شرّی  ‌که  در  کمین  است  سزاوار  است  هر چه  زودتر  به  همۀ  مسلمانان  برسد  و  همگان  را  گرفتار  بدی  و  بلا  گرداند.  و لیکن  فضل  و  لطف  و  مرحمت  و  مهربانی  خدا  در  میان  است‌.  رأفت  و  عنایت  او  وجود  دارد  ...  این  چیزی  است  ‌کـه  مؤمنان  را  از  مصیبت  و  بلا  به  دور  داشته  است  ...  این  است  دیگر  باره  ایشان  را  تذکّر  می‌دهد  و  یادآور  می‌کند.  یزدان  مؤمنان  را  با  ایـن  آزمون  بـزرگی  ‌که  زندگی  مسلمانان  را  فراگرفته  است  تربیت  و  پرورده  می‌کند.  وقتی  ‌که  آن  شرّ  عظیم  برایشان  به  تصویر  می‌کشد  و  پیش  چشمانشان  می‌دارد  که  نزدیک  بود  هر چه  زودتر  همگان  را  فراگیرد،  اگر  فضل  و  لطف  و  مرحمت  و  مهربانی  او  نمی‏بود،  عمل  ایشان  را  هم  برایشان  به  تصویر  می‌کشد که  پیروی  از  گامهای  شیطان  بوده  است‌.  سزاوار  آنان  نبود که  از گامهای  دشمن  خود  و  دشمن  قدیم  پدرشان  پیروی  کنند.  ایشان  را  برحذر  می‌دارد  از  این‌ که  اهریمن  آنان  را  به  سوی  همچون  شرّ  فراگیری  بکشاند:

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) (٢١)

ای  مؤمنان‌!  گام  به  گام  شیطان‌،  راه  نروید  و  به  دنبال  او  راه  نیفتید،  چون  هر  کس  گام  به  گام  شیطان  راه  برود  و  دنبال  او  راه  بیفتد  (‌مرتکب  پلشتیها  و  زشتیها  می‌گردد).

چرا  که  شیطان  تنها  به  زشتیها  و  پلشتیها  (‌فرا  می‌خ