سی از آنان بگوید بی‌خبر و ناگهانی گرفتار آمده‌ام و من متوجه چیزی نبوده و نشده‌ام‌. بلی او فهمیده است و دانسته است‌، و این امر آسمانی در پهنه هستی اعلان شده است‌:

(بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ).

برخی دشمن برخی دیگر خواهید شد.

همراه با این اعلانی‌که آسمانها و زمینها آن را طنین‌انداز کرده است‌، و جملگی فرشتگان گواه بر آن گردیده‌اند، رحمت خدا نسبت به بندگانش خواسته است پیغمبرانی را همراه با هدابت به سویشان روانه فرماید، پیش از آن‌که ایشان را برابر چیزی‌که کرده‌اند دادگاهی وگرفتار نماید. آن روزکه بدیشان دشمنی موجود در میان آدم و ابلیسن اعلان گردید، اعلان شدکه هدایت از سوی یزدان برایشان خواهد آمد و رهنمود می‌گردند. از آن به بعد هریک از آنان پاداش و پادافره داده می‌شود چه گمراه شده باشد و چه راهیاب گردیده باشد. برابر گمراهی یا راهیابی خود سزا و جزا داده می‌شود:

(فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى. وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى. قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا. قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى. وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى).

هرگاه هدایت و رهنمود من برای شما آمد، هرکه از هدایت و رهنمودم پیروی کند، گمراه و بدبخت نخواهد شد. و هرکه از یاد من روی بگرداند (‌و از احکام کتابهای آسمانی دوری گزیند)‌، زندگی تنگ (‌و سخت و گرفته‌ای‌) خواهد داشت‌: (‌چون نه به قسمت و نصیب خدادادی قانع خواهد شد، و نه تسلیم قضا و قدر الهی خواهد گشت‌) و روز رستاخیز او را نابینا (‌به عرصه قیامت گسیل و با دیگران در آنجا) گرد می‌آوریم‌. خواهد گفت‌: پروردگارا! چرا مرا نابینا (‌برانگیخته‌ای و به عرصه قیامت گسیل داشته و در آنجا) جمع آورده‌ای‌؟ من که قبلا (‌در دنیا) بینا بوده‌ام‌. (‌خدا) می‌گوید: همین است (‌که هست و بچش نتیجه نافرمانی را)‌. آیات (‌کتابهای آسمانی‌، و دلائل هدایت جهانی‌) من به تو رسید و تو آنها را نادیده گرفتی‌؛ همانگونه هم تو امروز نادیده گرفته می‌شوی (‌و بی‌نام و نشان در آتش رها می‌گردی‌)‌. ما اینگونه سزا می‌دهیم کسی را که افراط (‌در عصیان‌) و تفریط (‌در پرستش و عبادت‌) پیش می‏‎گیرد و به آیات پروردگارش ایمان نمی‌آورد. مسلما عذاب آخرت بسیار سخت‌تر و ماندگارتر (‌از عذاب این جهان‌) است‌.

به دنبال داستان آدم این صحنه می‌آید. انگار این صحنه بخشی از داستان آدم است‌، و در جهان والای فرشتگان در پایان آن اعلان گردیده است‌. لذا کاری است‌که از دیرباز بر آن فرمان رفته است و دیگرکار از کارگذشته است و برگشت و تعدیلی در آن نمانده است‌.

(فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى).

هرکه از هدایت و رهنمودم پیروی کند، گمراه و بدبخت نخواهد شد.

او ازگمراه شدن و بدبخت‌گردیدن به سبب پیروی از هدایت خدا در امان می‌ماند. گمراهی و بدبختی در بیرون از آستانه درگاه بهشت قرار دارند. خدا کسی را از آن دو مصون و محفوظ می‌داردکه از هدایت و رهنمود او پیروی کند. بدبختی ثمره‌گمراهی است‌. گمراه بدبخت است هرچندکه غرق در نعمتها وکالاها و رفاه باشد. بهره‌مندی از نعمتها و کالاها و رفاه خودش بدبختی برای او است‌. بدبختی در دنیا و بدبختی در آخرت است‌. هیچ نعمتی وکالائی و رفاهی نیست‌که حرام باشد، مگر این‌که غصه‌ای به دنبال‌، وگرفتاریها و دشواریهائی بر سر راه دارد. انسان هرگاه از هدایت یزدان منحرف وگمراه شود، قطعا در پریشانی‌، سرگشتگی‌، شکست‌، و پرت شدن از این سو بدان سو، دست و پا می‌زند، و قرار و آرام نخواهد داشت‌، و گامهایش را هماهنگ و راست و درست برنمی‌دارد. بدبختی همدم و همراه دست و پا زدن در مسیرگمراهی است‌، هرچند این مسیر در چمنزار سرسبز و خرمی باشد! گذشته از این‌، بدبختی بزرگ در سرای جاودانگی است‌. هرکس‌که از هدایت خدا پیروی کند او ازگمراهی و بدبختی در زمین نجات پیدا می‌کند، و این کار بجای بهشتی است‌که هنوز از دیدگان نهان است‌. و وقتی‌که به روز موعود رسید آن وقت به بهشت جاویدان یزدان درمی‌آید.

(وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى).

و هرکه از یاد خدا روی بگرداند (‌و از احکام کتابهای آسمانی دوری گزیند)‌، زندگی تنگ (‌و سخت و گرفته‌ای‌) خواهد داشت‌.

زندگی بریده از پیوند با خدا و رحمت واسعه او، تنگ و سخت و ناگوار است‌، هر اندازه هم نعمت فراخ و کالای فراوان و رفاه حال در آن باشد. این چنین زندگی‌ای تنگ و ناگوار است از لحاظ بریدن و گسیختن از پیوند با خدا و اطمینان به پناه و خزیدن به قرق خدا‌. تنگ و ناگوار است از نظر سرگشته شدن و پریشان‌گشتن و به شک و تردید دچار آمدن‌. تنگ و ناگوار است چون انسان در آن به حرص و آز دچار می‌آید و پیوسته باید برحذر باشد، حرص و آز بر چیزی‌که در دست دارد، و برحذر بودن از چیزی‌که از دست می‌دهد. تنگ و ناگوار است از لحاظ این‌که باید به دنبال زرق و برق آرزوها دوید، و باید بر چیزهائی که از دست می‌رود حسرت برد و افسوس خورد. دل احساس اطمینان و آرامش نمی‌کند مگر در آستانه یزدان مهربان جهان‌. و دل احساس راحت و آسایش نمی‌کند مگر این‌که متمسک به دستاویز بسیار محکمی باشدکه‌گسیختن ندارد و نام آن قرآن است ... آرامش ایمان زندگی را در طول و عرض و ژرفا و فراخی چندین برابر می‌گرداند. و بی‌بهره بودن از ایمان بدبختی‌ای است‌که بدبختی فقر و محرومیت هم با آن برابری نمی‌کند و همتای آن نمی‌شود.

(وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي).

و هرکه از یاد من روی بگرداند (‌و از احکام کتابهای آسمانی دوری گزیند ... ).

و از پیوند با من ببرد و بگسلد، قطعا:

(فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا).

زندگی تنگ (‌و سخت و ناگواری‌) خواهد داشت‌.

(وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى).

و روز رستاخیز او را نابینا (‌به عرصه قیامت گسیل و با دیگران در آنجا) گرد می‌آوریم‌.

این هم نوعی‌گمراهی است و از نوع‌گمراهی او در دنیا است‌. این هم جزای رویگردانی او از قرآن و پند و اندرز در زندگی دنیا است‌. وقتی که در آنجا می‌پرسد:

(رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا).

پروردگارا! چرا مرا نابینا (‌برانگیخته‌ای و به عرصه قیامت گسیل داشته و در آنجا) جمع آورده‌ای‌؟ من که قبلا (‌در دنیا) بینا بوده‌ام‌.

پاسخ این خواهد بود:

(كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى. وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأ