  هركاری  وارد کند، و  صادقانه  از  آن  بیرون  آورد  و  چنان‌کندکه  خط  اصلی  او  در  آغاز  و  در  انجام  همه  چیز  راستی  و  درستی  باشد،  و  از  جانب  خود  قدرتی  بدو  عطاء  فرمایدکه  در  امر  حکو‌مت  بر  دوستان  و  اظهار  حجت  در  برابر  دشمنان  برایش  یار  و  مددکار  باشد.  همچنین  اعلان  بکندکه  حق  فرارسیده  است  و  باطل  از  میان  رفته  است  و  نابودگشته  است‌.  این  ارتباط  با  خدا  اسلحه  او  است‌،  اسلحه‌ای‌که  او  را  از  فتنه  و  آشوب  و  برگشتن  ازآیات  و  احکامی  مصون  می‌دارد،  و  پیروزی  و  قدرت  و  تسلط  را  برای  او  تضمین  می‌کند.  آن‌گاه  ازوظیفه  قرآن  سخن  می‌رود  و  به  عنوان  شفا  و  رحمت  بر‌ای  معتقدان  بدان، و عذابه  و  بلا برای  تکذیب  آن  معرفی  می‌شود.  تکذیب‌کنندگان  قرآن  در  دنیا  به  سبب  آن‌گرفتار  عذاب  و  ناراحتی  خواهند  بود،  و  در  آخر  به  سبب  آن  به  عقاب‌گرفتار  می‌آیند.

به  مناسبت  رحمت  و  عذاب‌،  روند  قرآنی  چیزی  از  صفت  انسان  را  در  دو  حالت  رحمت  و  عذاب  ذکر  می‌کند.  انسان  وقتی‌که  در  نعمت  غوطه‌ور  است  سرمست  و  مغرورمی‌گرددوازحق‌وحقیقت  سرپیچی  می‌کند  ورویگردان  می‌شود،  ودروقت‌گرفتار  آمدن  به  بلا  و  مصيبت‌،  مایوس  و  ناامید  می‌گردد.  بر  این  مساله  پیروی  می‌زندکه  در  آن  تهدید  نهانی  است‌،  تهدیدی‌که  با  رهاکردن  انسان  و  آزادگذاشتن  او  در  انجام  هرکاری  که  برابر  سرشت  خود  خواهد  بدان  دست  بیازد  و  بدان  بپردازد،  تا  در  اخرت  به  جزا  و  سزای  خود  برسد.

همچنین  مقرر  می‌دارد  كه  دانش  انسان  بسی  اندك‌  و  ناچیز  ا‌ست‌.  اين  هم  به  مناسبت  پرسش از  روح  گفته  می‌شود.  روح  غیبی  از  غیب‌های  یزدان  است‌،  و  در  توان  انسان  نیست  كه  آ‌ن  را  درک  و  فهم  كند  ...  دانش  یقین  آن  چیزی  است  که  خدا  بر  پیغمبرخود  (ص)‌نازل  فرموده  است‌.  این  هم  ا‌ز  لطف  و  فضل  خدا  در  حق  او  است‌.  اگر  خدا  می‌خواست  این  لطف  و  فضل  را  بازمی‌گرفت  و  از  میان  می‏‎برد  بدون  این  كه  كسی  پیگرد  ا‌و  شود.  اما  ا‌ین  لطف  و  فضل  و  مهر  و  مرحمت  خدا  بر  پیغمبر  خود  (ص)ا‌ست‌.

سپس  ذكرگردیده  است  كه  این  قران  معجزه  اسلام  است  و  انسان  و  جن  نمي‌توانند  مثل  ان  را بیاورند  و  ارائه  دهند  هرچند  گردهم  ایند  و  متحد  شوند  و  يكديگر  را پشتیبانی  كنند  و  یاری  دهند.  در  قرا‌ن  یزدان  جهان  دلائل  هدایت  و  انواع  و  اقسامي  از  ان  دلائل  را  در  قران  گنجانده  است  تا  هر  عقلی  و  هردلی  را  مخاطب  قرار  دهند  ...  اين قران  برا‌ی  كافران  قریش  سودی  به  همراه  نیاورد  و  برایشان  سودمند  نیفتاد.  انان  از  پیغمبر  صلي الله عليه و آله و سلم  حوارق  عادات  و  معجزات  مادی  سا‌ده  و  طلب  می‌كردند،  از  قبیل‌:  منفجر  كردن  و  برجوشاندن  چشمه‌ها  در  زمین‌،  یا  درخواست  این‌که  خانه‌ای  از  طلا  و  نقره  و  زر  و  زیور  داشته  باشد.  همچنين  زحمت  دا‌دند  و  بر  رنج  خود افزودند  و  چیزهاتی  را  درخوا‌ست  نمودند كه  از  ویژگیهای  انسانها  نیست‌.  مثل  پیغمبر  صلي الله عليه و آله و سلم  جلو  چشمان  ایشان  به  سوی  اسمان پرواز  كند  و  بالا  برود  و  یك  كتاب  مادی  را  بر‌ای  ایشان  بیاورد  تا  ان  را  بخوانند.  یا  این  كه  تكه‌ها  و  قطعه‌هايی  ا‌ز  اسمان  را  بر  سرشان  فرود  اورد  كه  ایشان  را  بكشد.  بر  زحمت  دا‌دن  و  فقر  ورزیدن  خود  افزودند  و  درخواست  كردند  كه  خدا  و  فرشتگان  را  رو  در  رو  بیا‌ورد!

در  اینجا  روند  قرانی  صحنه‌ای  از  صحنه‌های  قیامت  را  عرضه  می‌دارد،  و  در  ان  عاقبتی  را  به  تصویر  می‌كشد  كه  در  انتظار  ایشان  است  و  سزای  این  اذیت  و  ازار،  تکذیب  آخرت،  منکر  شدن  رستاخیز  و  زندگی  دوباره‌ای  است‌که  آنان  پس  از  تبدیل  به  استخوانهای  پوسیده  و  فرسوده‌،‌خواهند  داشت‌.

روند  قرآنی  پیشنهادهای  رنج‌افزا  و  سرزنشگرانه  ایشان  را  به  تمسخر  می‌گیرد،  و  بدیشان  می‌گویدکه  اگر  آنان  گنجوران  رحمت  خدا  می‌بودند،  باز  هم  بخل  و  تنگچشمی  می‌کردند  و  از  ترس  تمام  شدن  و  به  پایان  آمدن  خزینه‌ها  وگنجینه‌هائی‌که  تمام  ناشدنی  و  پایان‌ناپذیر  است  دست  نگاه  می‌داشتند  و  هزینه  نمی‌کرد‌ند  و  نمی‌بخشیدند!  آنان  با  این  وجود  در  مرز  و  حدی  نمی‌ایستند  در  آنچه  می‌طلبند  و  پیشنهاد  می‌کنند!  به  مناسب  درخواست  خوارق  عادات  و  معجزاتی‌که  دارند،  خوارق  عادات  و  معجزات  موسی  را  به  یادشان  می‌آورد،  خوارق  عادات  و  معجزاتی‌که  موسی  آنها  را  ارائه  داد  و  فرعون  و  قوم  فرعون  آنها  را  تکذیب‌کردند،  و  خداوند  ایشان  را  برابر  سنت  و  قانون  نابودسازی  تکذیب‌کنندگان  نابود  فرمود:

این  قرآن  معجزه  راستین  و  همیشه  ماندگار  است‌.  برحسب  نیاز  ملتی‌ که  آمده  است  آنان  را  تربیت‌ کند  و  آمادگي  بخشد،  به  صورت  پراکنده  و  به  تدریج  نازل  گردیده  است‌.کسانی‌که  دارای  علم  و  دانش  هستند  و  از  مومنان  ملتهای  پیشین  می‏‎باشند،  مي‌دانند  چه  حقی  در  این  قرآن  است  و  بدان  اعتراف  می‌کنند  و  بدان‌گردن  نمی‌نهند  و  خشوع  و  خضوع  درپیش  می‏‎گیرند  و  مسلمان  ميشوند.

سوره  به  پایان  می‌آید  با  رهنمود  پیغمبر  صلي الله عليه و آله و سلم ‌به  این  که  عبادت  خدای  یگانه  را  انجام  دهد،  و  به  تسبیح  و  تقدیس  و  حمد  و  ثنای  او  بپردازد.  لذا  این  سوره  همان‌گونه‌که  با  تسبیح  و  تنزیه  آغازگردیده  بود،  با  تسبیح  و  تقدیس  پایان  می‌پذیرد.

*
(وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لاتَّخَذُوكَ خَلِيلا وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلا إِذًا لأذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الأرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لا يَلْبَثُونَ خِلافَكَ إِلا قَلِيلا سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلا )

نزدیک  بود  کافران  (‌با  نیرنگهای  گوناگون  و  نیروهای  زر  و  زور)  تو  را  از  (‌حکم‌)  آنچه  به  تو  وحی  کرده‌ایم  و  قرآنش  نامیده‌ایم‌،  دور  و  منصرف  گردانند  (‌و  فقراء)  را  از  پیش  تو  برانند)  تا  (‌در  عمل‌،  حکم‌)  جز  قرآن  را  بـه  ما  نسبت  دهی‌،  و  آن‌گاه  تو  را  به  دوستی  گیرند  (و  همدمي  تو  را  بپذیرند)‌.  و  اگر  ما  تو  را  استوار  و  پابرجای  (‌بر  حق‌)  نمی‌داشتیم‌،  دور  نبود  که  اندکی  بدانان  بگرائی‌.  (‌و  اگر  چنین  می‌کردي)  در  این  صورت  عذاب  دنیا  و  عذاب  آخرت  (‌تو)  را  چندین  بـرابر  (‌مـی‌ساختیم و)  به  تو  می‌چشاندیم  (‌چرا  که  گناه  بزرگان  بزرگ  است‌)‌.  سپس  در  برابر  ما  یار  و  يا‌وری  نمی‌یافتی  (‌تا  عذاب  ما)  را  از  تو