ْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنتُمْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ (31) وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُم مَّا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِن نَّظُنُّ إِلَّا ظَنّاً وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (32)‏ وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُون (33) وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمْ النَّارُ وَمَا لَكُم مِّن نَّاصِرِينَ (34) ذَلِكُم بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (35).
آن  روز  که  قیامت  برپا  می‌شود،  باطلگرایان  زیان  می‌بینند.  (‌ای  مخاطب  در  آن  روز)  هر  ملتی  را  می‌بینی  که  (‌خاشعانه  و  خاضعانه‌،  چشم  به  انتظار  فرمان  یزدان‌،  در  محضر  دادگاه  خداوند  دادگر  مهربان‌)  بر  سر  زانوها  نشسته  است‌.  هر  ملتی  به  سوی  نامه‌ي  اعمالش  فراخوانده  می‌شود  (‌و  بدیشان  گفته  می‌شود:‌)  امروز  جزا  و  سزای  کارهائی  که  می‌کرده‌اید  به  شما  داده  می‌شود.  این  (‌نامه‌ي  اعمال  که  دریافت  می‌دارید)  کتاب  ما  است  و  اعمال  شما  را  صادقانه  بازگو  می‌کند.  ما  (‌از  فرشتگان  خود)  خواسته  بودیم  که  تمام  کارهائی  را  یادداشت  کنند  و  بنویسند  که  شما  در  دنیا  انجام  می‌دادید.  و  امّا  کسانی  که  ایمان  می‌آورند  و  کارهای  شایسته  می‌کنند،  پروردگارشان  ایشان  را  (‌به  بهشت  می‌برد  و)  غرق  نعمت  خویش  می‏‎گرداند.  رستگاری  و  پیروزی  آشکار  همین  است‌.  و  امّا  کسانی  که  کافر  می‌کردند  (‌بدیشان  گفته  می‌شود:‌)  مگر  آیه‌های  من  بر  شما  خوانده  نمی‌شد  و  شما  بزرگی  و  عظمت  می‌فروختید  و  تکبر  می‌کردید،  و  مردمان  بزهکار  و  گناهکاری  بودید؟  و  هنگامی  که  گفته  می‌شد:  وعده‌ي  خدا  راست  است  (‌و  کیفر  هر  کسی  را  در  سرای  دیگر  به  تمام  و  کمال  می‌دهد)  و  قیامت  حتماً  فرا  می‌رسد  و  هیچ  گونه  شکی  در  رخ  دادن  آن  نیست‌،  می‌گفتید:  ما  نمی‌دانیم  قیامت  چیست‌!  ما  تنها  گمانی  (‌در  باره‌ي  آن‌)  داریم  و  به  هیچ  وجه  یقین  و  باور  نداریم  (‌که  قیـامت  فرابرسد)‌.  سزا  و  جزای  کارهای  بدی  که  کرده‌اند  هویدا  و  گریبانگیرشان  می‌شود،  و  آنچه  که  مسخره‌اش  می‌دانستند  (‌که  عذاب  دوزخ  است‌)  از  هر  سو  آنان  را  فرامی‌گیرد.  و  (‌از  سوی  خدا)  بدیشان  گفته  می‌شود:  ما  امروز  شما  را  (‌در  عذاب  رها  می‌سازیم  و)  از  یاد  خود می‌بریم‌،  همان  گونه  که  شما  دیدار  امروز  را  به  فراموشی  سپردید  (‌و  ما  را  از  یاد  بردید،  و  مسائل  و  حوادث  قیامت  را  پشت  گوش  انداختید)  و  جایگاهتان  آتش  دوزخ  است  و  هیچ  یار  و  یاوری  ندارید.  (‌گرفتار  شدنتان  بدین  سرنوشت  اسفناک‌)  بدان  خاطر  است  که  شما  آیات  خدا  را  به  تمسخر  گرفته‌اید  و  زندگی  دنیا،  شما  را  گول  زده  است‌.  امروز  آنان  از  آتش  دوزخ  بیرون  آورده  نمی‌شوند،  و  از  ایشان  خواسته  نمی‌شود  که  عذرخواهی  کنند  و  خشنودی  بطلبند. (‌جاثیه/27-35) 

 همچنین  قرآن  شک  و  شبهه‌ای  در  دادگری  سزا  و  جزا،  و  در  مسوولیت  فردی  و  شخصی  برجای  نمی گذ‌ارد.  بیان  فرموده  است‌که  این  اصل‌،  ژرف  و  عمیق  در  سراسر  پیکره‌ي  جهان  هستی  است‌،  و  جهان  هستی  بر  آن  استوار  و  پایدار  است‌.  بدان  گاه  که  می‌گوید:

(مَنْ عَمِلَ صَالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاء فَعَلَيْهَا ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ (15).

هرکس  که  کار  نیک  بکند،  به  سود  خود  او  است‌،  و هرکس  که  کار  بد  بکند  به  زیان  خود  او  است‌.  سپس  همه‌ي  شما  به  سوی  پروردگارتان  بازمی‌گردید  (‌و  نـتیجه‌ي  اعمال  خویش  را  می‌بینید)‌.     (‌جاثیه/15) 

 وقتی‌که  گفتارکسانی  را  مردود  می‌شمارد که  مرتکب  گناهان  و  بدیها  می‌شوند  وگمان  می‏‎برند  در  پیشگاه  خدا  همسان  مومنانی  به  شمار  می‌آیند که ‌کارهای  خوب  و  

پسندیده  انجام  می‌دهند،  می‌فرماید:

  (وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (22)‏.

خداوند  آسمانها  و  زمین  را  به  حق  آفریده  است‌،  تا  هر کسی  در  برابر  کارهائی  که  انجام  می‌دهد،  سزا  و  جزا  داده  شود،  و  به  انسانها  هیچ  گونه  ستمی  نگردد.(جاثیه/22)

*سراسر  این  سوره  در  پرداختن  به  موضوع  خود  یکپارچه  است‌،  ولیکن  ما  آن  را  به  دو  درس  جداگانه  تقسیم  کرده‌ایم  تاآسان  بتوان  سوره  را  بررسی  و وارسی‌کرد  وآن  را  ساده  شرح  و  بسط  داد.

این  سوره  با  حروف  مقطـعه  می‌آغازد:
(حم )  حا.میم‌.
در  سرآغاز  آن  به  قرآن  مجید  هم  اشاره  می‌شود:
(تَنزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (2) . 

 این  كتاب  (‌قرآن‌نام‌)  ازسوی  خداوند  با  عزت  و  باحکمت  نازل  می‏‎گردد.

این  سوره  با  حمد  خدا و ربوبیت ‌مطلقه‌ي  خدا و با  تـمـجید  و  تعظـیم  او  پایان  می‏‎گیرد.  این  تمجید  و  تعظـیم‌،  در  برابر  کارکسانی  است‌که  از آیات  خدا  غافل  می‌کردند،  و  آنها  را  به  تمسخرمی‌گیرند،  و خو‌یشتن  را  بزرگ‌تر از آن  مـی‌دانند که  از  آیات  الهی  پیروی ‌کنند:

(فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (36) وَلَهُ الْكِبْرِيَاء فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (37).

ستایش  تنها  خداوندی  را  سزا  است  که  پروردگار  آسمانها  و  پروردگار  زمین  و  پروردگار  همه‌ي  جهانیان  است‌.  بزرگواری  و  والائی  درآسمانها  و  زمین‌،  ازآن  او  است‌،  واو  صاحب  عزت  و  قدرت‌،  و  دارای  حکمت  و  فلسفه  (‌در  همه‌ي  امور)  است‌.   (‌جاثیـه‌/36و37)

  روند  سوره  به  پیش  می‌رود،  و  ساده  و  آسان  و آرام  و  روشن‌،  و  با  بیان  دقیق  و  ژرف‌،  موضوع  خود  را  مطرح  می‌کند،  برعکس  آهنگ  تند  و  خشنی‌که  روند  سوره‌ي  دخان ‌که  پیش  از  این  سوره  بود  در پیش ‌گرفته  بود،  آهنگی‌که  انگار  نواهایش  پتکهائی  است  و  بر  دلها  فرود می آ یند.

یزدان  آفریننده‌ي  دلها  و  نازل‌کننده‌ي  قرآن‌،  گاهی  درهای  دلها  را  تند  و  بلند  می کوبد  و  می‌زند،  وگاهی آرام  و  مهربانانه  دلها  را  می‌پساید  و  لمس  می‌نماید،  وگاهی  هم  باگفتار  آرام  و آهسته  و  لطیف  و  ظریف  با  دلها  به  سخن  درمی‌آید،  برحسب  تنوع  و  دگرگونی‌ای‌که  این  سوره  ازآن  خوردار  است  و  برحسب  تنوع  و  دگرگونی  حالتها  و  موقعیتها‌ئی ‌که  در  اصل  و  متن  این  سوره  وجود  دارد.  خدا  دقیق  وآگاه  است‌،  واو  صاحب  

عزت  و  قدرت‌،  و  دارای  حکمت  و  فلسفه  در  همه‌ي  امور است‌.  

هم  اینک  به  شرح  و  بسط  می نشینیم‌.  

*
(حم (1) تَنزِيلُ الْكِت