ای  جان‌،  اطاعت  از  یزدان‌،  و  سرشت  حقیقی  تسلیم  دستور  ایزد  منان  شدن‌،  سخن  می‌گوید،  بدان‌گونه  که  در  درون  ابراهیم  و  اسماعیل  بوده  است  و  از  ایشان  آشکارا  در  عالم  واقعیت  سـر  برزده  است‌.  این  تسلیم  فرمان  یزدان  شدن  ابراهیم  و  اسماعیل  در  حلقه‌ای  از  حلقه‌های  زنجیره  داستان  آن  دو  بزرگوار  تنها  در  روند  این  سوره  آمده  است  و  در  جای  دیگری  سخن  از  آن  نرفته  است  .  .  .  این  داستانها  بنیاد  اصلی  این  درس  بشمارند.

*

(إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ)  .

 آنان  پدران  خود  را  در  گمراهی  یافته‌اند  (‌و  به  دنبال  ایشان  کورکورانه  روان  گشته‌اند.  چنان  دل  و  دین  به تقلید  نیاکان  داده‌اند  که  انگار)  آنان  را  به  دنبال نیاکانشان  به  شتاب  می‌رانند.  قبل  از  اینان  هم‌،  اکثر  ، پیشینیان  گمراه  بوده‌اند  (‌چون  مثل  همین  مشرکان  از  نیاکانشان  تقلید  کرده‌اند  و کورکورانه  مسیر  ایشان  را  پیموده‌اند)‌.  و  ما  در  میانشان  بیم‌دهندگانی  (‌برانگیـختیم  و  به سویشان‌)  روانه  کردیم‌.  بنگر  که  فرجام  کار  بیم  داده‌شدگان  چه  شده  است‌؟‌!  (‌همه  نابود شده‌اند  و  عبرت  تاریخ  گشـته‌اند)‌.  مگر  بندگان  پاکیزه  و  برگزیده  خدا،  (‌که  از  این  مهلکه  جان  به  در  برده‌اند  و  به  بهشت  نعیم  و  فوز  عظیم  رسیده‌اند)‌.

آنان  در  گمراهی  ریشه  دوانیده‌اند.  ایشان  از  پدران  و  نیاکانشان  تقلید  می‌کنند  و  نمی‌اندیشند  و  به  تدبر  و  تفکر  نمی‌پردازند.  بلکه  بال  و  پر  مـی‌گیرند  و  شتابان  مسیر  پدران  و  نیاکان  گمراهشان  را  می‌پیمایند.  در  این  کار  به چیزی  نمی‌نگرند  و  خردمندانه  نمی‌روند  و  به  عقل  و  خرد  گوششان  بدهکار  نیست‌:

(إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ)  .

آنان  پدران  خود  را  در  گمراهی  یافته‌اند  (‌و  به  دنـبال  ایشان  کورکورانه  روان  گشته‌اند.  چنان  دل  و  دین  به  تقلید  نیاکان  داده‌اند  که  انگار)  آنان  را  بـه  دنبال  نیاکانشان  به  شتاب  می‌رانند.

آنان  و  پدران  و  نیاکانشان  تصویری  از  تصویرهای  گمراهی  و  ضلالتی  هستندکه  بیشتر گذشتگان  بیانگر  آن  بوده‌اند  و  بدین  مسیر  رفته‌اند:

(وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ).

قبل  از  اینان  هم‌،  اکثر  پیشینیان  گمراه  بوده‌اند  (‌چون  مثل  هـمین  مشرکان  از  نیاکانشان  تقلید  کرده‌اند  و  کورکورانه  مسیر  ایشان  را  پیموده‌اند)‌.  

گمراهی  ایشان  بعد  از  بیم  دادن  و  بر  حذر  داشتن  بوده  است‌:

(وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ )‌.

و  ما  در  میانشان  بیم‌دهندگانی  (‌برانگیختیم  و  به  سویشان‌)  روانه  کردیم‌.

امّا  فرجام  کار  چه  شده  است  و  چگونه  بوده  است‌؟  عاقبت  تکذیب‌کنندگان  چه  شده  است  و  چگونه  بوده  است‌؟  سرانجام  بندگان  پاکیزه  و  برگزیده  خدا  چه  شده  است  و  چگو‌نه  بوده  است‌؟  اینها  در  زنجیره  داستانهائی  بیان  گردیده  است  و  نموده  شده  است‌.  این  اعلان  در  دیباچه  آن  داستانها  برای  بیدارباش  و  هوشیارباش  آمده  است‌:

«فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ »‌.

بنگر  که  فرجام  کار  بـیم  داده‌شدگان  چه  شده  است‌؟‌!  (‌همه  نابود  شده‌اند  و  عبرت  تاریخ  گشته‌اند)‌.  مگر  بندگان  پاکیزه  و  برگزیده  خدا،  (‌که  از  این  مهلکه  جان  به  در  برده‌اند  و  به  بهشت  نعیم  و  فوز  عظیم  رسیده‌اند)‌. 

(وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمْ الْبَاقِينَ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ  إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ  ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ). 

نوح  ما  را  به  فریاد  خواند  و  ما  بهترین  پاسخ‌دهندگان  (‌برای  او)  بودیم‌.  ما  او  را  و  خانواده  و  پیروان  او  را  از  اندوه  بزرگ  (‌تمسخر  و  آزار  قومش‌،  و  طوفان  و  غرق  شدن  در  امواج  کوه  پیکر  آب‌)  نجات  دادیم‌.  و  نژاد  او  را  بازماندگان  (‌روی  زمین‌)  کردیم‌.  و  نام  نیک  او  را  در  میان  ملتهای  بعدی  باقی  گذاردیم.  و  آن  درود  بر  نوح‌،  در  میان  جهانیان  است‌.  ما  اینگونه  نیکوکاران  را  پاداش  خواهیم  داد.  چرا  که  او  از  بندگان  با  ایمان  ما  بود.  سپس دیگران  را  غرق  کردیم‌.

این  اشاره  به  نوح  توجه  می‌دهدکه  پروردگار  خود  را  فریاد  دارد  و  به ‌کمک  بطلبد.  دعا  و  ندای  او  به  تمام  و  کمال  پذیرفته  می‌گردد  از  سوی  کسی‌که  بهترین  پاسخ ‌دهندگان  است‌،  و  او  یزدان  سبحان  است‌:

(  فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ )‌.

و  ما  بهترین  پاسخ  دهندگان  (‌برای  او)  بودیم‌.

این  اشاره  متضمّن  نجات  او  و  اهل  و  عیال  او  از  غم  و  اندوه  بزرگ  است‌،  غم  و  اندوه  طوفانی‌که  کسی  از  آن  نجات  پیدا  نکرد  مگرکسی‌که  خدا  نجات  را  برای  او  خواسته  بود  و  حیات  را  برایش  مقدر  و  مقرر  فرموده  بود  .  .  .  این  اشاره  این  را  نیز  دربر  داردکه  خدا  از  فرزندان  نوح  آباد کنندگانی  برای  این  زمین  قرار  داده  بود  و  ایشان  را  جانشینان  دیگران  در  زمین  نموده  بود.  خدا  همچنین  خواسته  بودکه  یاد  نوح  در  خاطره‌های  نسلهای  آینده  تا  آخر  زمان  ماندگار  بماند:

(وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ )‌.

و  نام  نیک  او  را  در  میان  ملتهای  بعدی  باقی گذ‌اردیم‌.  

در  مشرق  و  مغرب  و  همه  جای  دنیا  اعلان  می‌گردد:  

درود  خدا  بر  نوح‌،  به  پاداش  نیكي  و  نیکوکاریش‌:

  (  سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ)‌.  

و  آن  درود  بر  نوح‌،  در  میان  جهانیان  است‌.  ما  اینگونه  نیکوکاران  را  پاداش  خواهیم  داد.

چه  پاداشی  فراتر  است  از  درود  خدا،  و  از  یاد  برجای  مانده  در  طول  روزگاران  است‌؟‌!  

نماد  نیكي  و  نیک‌کاری  و  سبب  سزا  و  جزا،  ایمان  است‌:

(إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ)  .

چرا  که  او  از  بندگان  با  ایمان  ما  بود.

این  فرجام  مومنان  است  .  .  .  ولی  غیر  مومنان  قوم  نوح‌،  خدا  بر  آنان  هلاک  و  فنا  را  مقرر  و  مقدر  فرموده  است‌:  

(ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ)  .

سپس  دیگران  را  غرق  کردیم‌.

از  بامدادان  بسیار  دور  پیدایش  انسانها  تا  به  امروز  قوانین  و  سنن  خدا  بر  آن  چیزی  رفته  است  و  به  اجراء  درآمده  است  که  بدان  در  این  چکیده  داستانها  اشاره  گردیده  است‌:

(  وَل