!  خود  این  خشم  و  غضب  زیان  بشمار  است  و  بالاتر  از  هر  زیان  دیگری  است‌.

*

چرخش  و گردش  دوم  در  آسمانها  و  زمین  برای  پیجوئی  اثـری  یـا  هنری  از  انـبازهائی  است ‌که  بجز  خدا  می‌پرستیدند  و  به  فریاد  می‌طلبیدند.  آسمانها  و  زمین  هم  اثری  یا  خبری  از  انبازهایشان  ندارد:

(قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَاباً فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِّنْهُ بَلْ إِن يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُم بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً) (40)

بگو:  آیا  دربارۀ  انبازهای  خود  که  علاوه  از  خدا  آنـها  را  به  فریاد  می‌خوانید،  خوب  دقّت  کرده‌اید؟  نشـانم  دهید  آنها  کدام  چیز  زمین  را  آفریده‌اند؟  و  یا  در  آفرینش  (‌کدام  چیز)  آسـمانها  مشـارکت  داشـته‌انـد؟  یـا  شـاید  کـتاب  (‌آسمانی‌)  در  اختیار  مشرکان  گذارده‌ایم  و  ایشان  حجّت  روشنی  از  آن  (‌بر  کار  شرک  و  بت‌پرستی  خود)  دارند؟‌!  (‌اصلاً  ایشان  دلیل  عقلی  و  دلیـل  نـقلی  نـدارنـد)  و  بلکه  ستمگران  جز  وعده‌های  دروغ  به  یکدیگر  نمی‌دهند  (‌و  فقط  همدیگر  را  گول  می‌زنند)‌.

حجّت  روشن  است  و  دلیل  آشکار.  این  زمین  بـا  تـمام  چیزهائی  و  با  تمام ‌کسـانی‌ که  در  آن  است‌،  دیـدنی  و  پدیدار  است‌.  چه  جزئی  در  زمین  یا  چه  چیزی  در  آن  متّکی  است  ادّعاء‌ کند که ‌کسی  -‌ جز  خدا  - ‌آن  را  آفریده  است  و  هستی  بخشیده  است‌؟  هر  چیزی‌ که  در  جـهان  است  رو  در  روی  همچون  ادّعائی  - ‌اگر کسی  جسارت  آن  را  داشته  باشد  -‌ فریاد  برمی‌آورد که  چنین  نیست‌.  هر  چیزی  فریاد  می‌زند  آن ‌کسی  که  مرا  آفریده  است  خدا  است  و  بس.  هر  چیزی  مارک  و  نشان  ساختار  یزدان  را  بر  خود  دارد،  و  هیچ  کسی  نمی‌تواند  مدّعی  آفرینش  آن  گردد.  زیرا  هيچ  ساختاری  با  ساختار  یـزدان  همگون  نیست،  ساختارهائی  که  درماندگان‌،  یعنی  فرزندان  مرگ  و  نابودی  آن  را  ترتیب  می‌دهند  و  می‌سازند!

(أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ ).

یا  در  آفرینش  (‌کدام  چیز)  آسمانها  مشارکت  داشته‌اند؟‌.  

این  هم  قطعاً  چنین  نیست‌!  هیچ‌ کسی  جرأت  ندارد گمان  برد  که  ایـن  خدایان  دروغین  در  آفرینش  آسمانها  مشارکت  داشته‌اند،  یـا  ادّعـاء‌ کند  آنـها  در  مـالکيّت  آسمانها  شرکت  دارند،  این  خدایان  دروغـین  چه  و  هر که  هستند.  حتّی‌ کسانی‌ که  جنّیان  یا  فرشتگان  را  انباز  خدا  می‌دانستند،  جسارت  همچون  ادّعائی  را  نداشتند  ...  چکیدۀ  آنچه  گمان  می‌بردند  این  است  از  شیاطین  کمک  می‌گرفتند که  اخبار  آسمان  را  بدیشان  برسانند،  یـا  ا‌ز  فــرشتگان  درخواست  شفاعت  در  پـیشگاه  یـزدان  را  داشتند.  ولی  هیچ  وقت‌ گمان  نمی‌بردند که  شیاطین  یا  فرشتگان  در  آفرینش  آسمان  شرکت  دارند  و  در  ایـن  راستا  انباز کردگارند.

(أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَاباً فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِّنْهُ ).

یا  شاید  کتاب  (‌آسمانی‌)  در  اختیار  مشرکان  گذارده‌ایــم  و  ايشـان  حجّت  روشـنی  از  آن  (‌بـر  کـار  شـرک  و  بت‌پرستی  خود)  دارند؟‌!.

حتّی  به  اين  درجه  - ‌درجه‌ا‌ی‌ که  خدا  بدان  انبازها کتابی  داده  باشد  و  مشرکان  از  آن ‌کتاب  یقین  و  اطمینان  داشته  باشند،  و  از  محتویاتش  خاطر جمع  باشند  -‌ آن  انبازهائی  که‌ گمان  می‌رود  نرسیده‌اند  .  .  ٠  این  نصّ  قرآنی  برداشت  آن  را  دارد که ‌گفت  این  پرسش  انکـاری  مـتوجّه  خـود  مشرکان  است  نه  انبارها.  چه  پـافشاری  مشرکان  بر  سرکشان  اشاره  به  این  دارد که  آنان  عـقیدۀ  خود  را  از  کتابی  برگرفته  باشند که  از  سوی  خدا  بدیشان  داده  شده  است‌،  و  آنان  با  تکیه  بر  دلیل  و  برهان  آن ‌کتاب‌،  سخن  می‌گویند.  ولی  این  ا‌مر  صحیح  نمی‏باشد  و  ممکن  نیست  مشرکان  همچون  ادّعائی‌ کرده  باشند.  با  توجّه  بدین  معنی  می‌توان  گفت  اشاره‌ای  بدین  امر  است ‌که  عقیده  تنها  از  کتاب  روشن  خدا  برگرفته  می‌شود،  و  این‌ کـتاب  منبع  یگانۀ  مطمئنی  است  و  بس.  امّا  مشرکان  هرگز  ادّعای  هـمچون  کتابی  را  نـداشـته‌انـد.  در  صورتی  که  پیغمبر  صلّی الله عليه وآله وسلّم کتاب  روشـنی  را  از  جانب  خـدا  برای  ایشان  آورده  است‌،  پس  چرا  باید  از  آن  اعراض‌ کنند  و  رویگردان  شوند،  در  حالی  که ‌کتاب  روشن  الهی‌،  یگانه  راه  انتخاب  عقیده  و  برگرفتن  قوانین  و  مقرّرات  از  آن  برای  زندگی  است‌؟‌!

(بَلْ إِن يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُم بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً) (40) 

بلکه ستمگران  جز  وعده‌های  دروغ  به  یکدیگر  نمی‌دهند  (‌و  فقط  همدیگر  را  گول  می‌زنند)‌.

ستمگران  بعضی  به  برخی  وعده  می دهند که  راه  ایشـان  بهترین  راه  است‌،  و  آنان  سرانجام  پیروزند.  ولی  ایشان  جز گول‌ خوردگان  و  فریفتگان  نمی‏‎باشند.  بعضی  برخی  را گول  می‌زنند  و  می‌فریبند،  و  در  فریب  و  نیرنگی  می‌زیند که  هيچ  فائده‌ای  دربر  ندارد.

*
چرخش  و گردش  سوم  -‌ پس  از  نفی  این  موضوع ‌که  از  انبازها  در  آسمانها  و  زمین  ذکری  و  خبری  باشد  -  دست  توانا  و  قدرتمند  خدا  را  نشان  می‌دهد که  آسمانها  و  زمین  را  نگاه  می‌دارد  و  آنها  را  می‌پاید  و  محافظت  و  مراقبت  می نماید  و كار  و  بارشان  را  بـدون  شـریک  و  انبا‌زی  ا‌داره  و  رو  به  راه  می‌کند:

(إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَن تَزُولَا وَلَئِن زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيماً غَفُوراً) (41) 

خـداونـد  آسـمانها  و  زمــین  را  نگاهداری  مـی‌کند  و  نمی‏گذارد  (‌از  مسیر  خود)  خارج  و  نابود  شوند.  هر گاه  (‌هم  بخواهند  از  مسیر  خود)  خارج  و  نابود  شوند،  جز  خدا  هیچ  کس  نمی‌تواند  آنها  را  (‌در مسیر  خود)  نگاه  و  مــحفوظ  دارد.  خـداونـد  شکیبا  است  (و  در  مجازات  تعجیل  روا  نمی‌دارد)  و آمرزنده  است  (‌و  توبۀ  بزهکاران  را  می‌بخشاید).

نگاهی  انداختن  به  آسـمانها  و  زمین‌،  و  به  افلاک  و  اجرامی‌ که  بیرون  از  شمارند  و  پـخش  و  پـراکـنده  د‌ر  فضائی  هستند که ‌گسترۀ  آن  حدود  و  ثغوری  نـدارد،  و  همۀ  آنها  در  جایگاه  خود  اسـتوار  و  برقرارنـد،  و  هـر  کره‌ای  از  آنها  در  مدار  خود  می‌چرخد  و  می‌گردد  و  از  مدار  خود  خارج  نـمی‌شود  و  خلل  نمی‌پذیرد،  و  در  چرخش  و گردش  خود کند  یا  تند  نمی‌شود،  و  همۀ  آنها  بدون  ستونند،  و  با  طناب  و  ریسمانی  به  جـائی  بسته  نشده‌اند،  و  بر  چیزی  در  اينجا  و  آنجا  تکیه  ندارند‌،  نگاهی  انداختن  بدین  پدیده‌ها  و  آفریده‌های  هراس‌انگيز  عجیب  و  غریب‌،  انسان  را  بر  آن  می‌دارد که  چشم  سر  و  چشم  دل  را  باز  بکند  و  دست  توانا  و  چیره  و  قدرتمندی  را  ببیند که  این  پدیده‌ها  و  آفری