،  و  نـاگـهان  خود  را  در  برابر  چـیزهای  هراس‌انگیز  فراوانی‌،  حرکتها،  حجمها،  شکلها،  معنیها،  و  سیماهای  زیادی  می‌بیند که  مرغ  خیال  تاب  ایسـتادن  و  نگریستن  بدانها  را  ندارد!

اگر  اهل  زمین  همگی  تمام  عمر  خود  را  وقف  دنبال ‌کردن  و  سرشماری  نمودن  چیزهائی‌ کنند کـه  در  یک  لحظه  روی  می‌دهند،  چیزهائی  که  ایـن  آیه  بدانها  اشـاره  می‌نماید،  قطعاً  از  دنبال‌ کردن  و  سرشماری  نمودن  آنها  عاجز  و  درمانده  می‌گردند!

در  همین  یک  لحظه‌،  چه  چیزهای  زیادی‌ که  به  زمین  فرو  می‌رود؟  چه  چيزهای  زیادی‌ که  از  زمین  بیرون  می‌آید؟  چه  چیزهای  فراوانی‌ که  در  همین  یک  لحظه  به  زمـین  وارد  می‌شود  و  فرو  می‌رود!  و  چه  چیزهای  فراوانی که  در  همین  یک  لحظه  از  زمـین  بیرون  می‌آید  و  فرا  می‌رود!

چه  چیزهای  فراوانی‌ که  به  زمين  وارد  می‌گردد  و  بدان  داخل  می‌شود؟  چند  دانه  در  زمین  نهان  می‌شود  یـا  در  گوشه  و کنار  این  زمین  پنهان  می‌گردد؟  چند کرم‌،  حشره‌،  مگس،  پشّه‌،  خزنده‌،  و .  .  .  در  نواحی  فراخ  زمین  به  زمین  فرو  می‌روند؟  چند  قطرۀ  آب،  ذرّه  غبار،  پـرتو  برق،  و  .  .  .  در گسترۀ  زمین  به  زمین  می‌افتد  و  آمیزۀ  آن  می‌گردد؟  چند  و  چند  چیزها  به  زمـین  وارد  و  داخل  می‌شود  و  چشم  خدا  بیدار  است  و  آنها  را  می‌پاید؟  چه  چیزها که  از  زمین  بیرون  می‌آید؟  چند گیاه  از  زمین  برمی‌دمد؟  چند  چشمه  از  زمین  برمی‌جوشد؟  چـند آ‌تشفشان  منفجر  می‌گردد  و  فوران  می‌کند؟  چه  گازها  و  بخارها  که  بالا  می‌رود؟  چه  چیزهای  پنهانی‌ که  آشکار  می‌گردد؟  چند  حشره  از لانه  و  سوراخهای  نـهان  خود  بیرون  می آیند؟  چند  و  چند  چیزهائی ‌که  دیده  می‌شوند  یا  دیده  نمی‌شوند؟  چه  چیزهائی‌ که  انسانها  بدانها  پـی  می‌برند؟  و  چه  چیزهائی‌ که  انسانها  بدانها  پی  نمی‌برند؟  و  .  .  .  همۀ  اینها  بسیار  بسیارند؟

چه  چیزها که  از  آسمان  نازل  می‌گردند؟  چه  قطره‌هائی  که  می‌بارند  و  به  زمین  می‌افتند؟  چـه  شـهابهائی‌ که  می‌درخشـند؟  چه  پـرتوهائی ‌که  می‌سوزا‌نـند؟  چه  نورهانی‌ که  می‌درخشند؟  چه  قضاها  و  قدرهائی‌ کـه  اجراء  می‌گردند؟  چه  قضاها  و  قدرهائی‌ که  مـقرّر  و  منظور  می‌شوند؟  چه  رحمتهای  فراوانی ‌که  شامل  هستی  می‌شود  و  برخی  از  بندگان  را  دربر  می‌گیرد؟  چه  رزقها  و  روزیهائی‌ که  خدا  آنها  را  برای  بعضی  از  بندگانش  می‌گستراند  و  فراوان  می‌گرداند؟  یا  آ‌نها  را  برمی‌چـیند  و  کم  و  اندک  می‌گرداند؟  .  .  .  و  چند؟  .  .  و  چه‌؟  .  .  شمار آنها  را  جز  خدا  نمی‌داند!

چه  چیزها که  از  زمین  به  سوی  آسمان  صعود  کند  و  برمی‏خیزد؟  چه  نفسهائی‌ که  از گیاهان  یا  حیوانـات  یـا  انسانها،  و  دیگر  چیزهائی‌ که  انسانها  با  آنــها  آشـنائی  ندارند  و  از  آنها  بی‏اطّلاع  هستند  برمی‏خیزد؟  چه  دعاها  و  تمنّاهائی‌ که  آشکارا  یا  نهان  در  پیشگاه  یزدان  جـهان  سر  داده  شده  است  و  جز  خداوند  بزرگوار  آنها  را  نشنیده است‌.

چند  روح  و  روان  از  ارواح  و  روانهای  آفریده‌ها  مرده‌اند  که  ما  آنها  را  می‌شناسیم  یا  نـمی‌شناسیم‌؟  چند  فرشته  به  فرمان  جبرئیل  بالا  می‌روند؟  و  چند  روح  به  سوی  جهان  فرشتگان  بال  و  پر  می‌گشایند  و  در کرانه‌های  آسمانها  به  پرواز  درمی‌آیند  و  جز  خدا کسی  از  آنها  آگاهی  و  اطّلاعی  ندارد؟  باز  هم  بگوئیم  چه  اندازه  ذ‌ّرات  بخارها  از  دریاها  برمی‌خیزد؟  حه  اندازه  ذرّات  گازها  از  اجسام  بلند  می‌شود  و  بالا  می‌رود؟  و  چند؟  .  .  و  چه‌؟  .  .که  از  آنها  جز  خدا  اطّلاع  و  آگاهی  ندارد؟!

چه  اندازه  و  چه  چیزها  در  یک  لحظه  رخ  می دهد  و  شکل  می‌گیرد؟  دانش  انسانها  دربارۀ  همين  چیزهائی  که  در  یک  لحظه  رخ  می‌دهد  و  شکل  می‌گیرد کجا  و  این  همه  چیز کجا؟  اگر  انسانها  تمام  عمر  طولانی  خود  را  صرف  سرشماری  چیزهائی‌ کنند که  در  یک  لحظه  پـدیدار  و  نمودار  می‌گردند  و  رخ  می‌دهند  و  شکل  می‌گیرند،  کی  از  عهدۀ  سرشماری  آنها  برمی‌آیند؟  علم  فراگیر  و  فراوان  و  دقیق  و  تیزبین  و  ژرف  خدا  بر  همۀ  اين  چیزها  احاطه  دارد  در  هر  مکانی  و  در  هر  زمانی‌ که  باشند  .  .  .  هر  دلی  و  هر  آنچه  از  رازها  و  خاطره‌ها که  در  آن  است‌،  و  هر  حرکات  و  هر  سکناتی‌ که  در  آن  است‌،  در  پیشگاه  چشم  خدا  روشن  و  عیان  است‌.  خدا  با  وجود  این‌،  بزه‌ها  وگناه‌ها  را  می‌پوشاند  و  می‌بخشاید  .  .  .

(وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ).
و  او  مهربان  و  بخشاینده  است‌.

تنها  یک  آیۀ  قرآن  بسان  همـین  آیه‌،  بیانگر  این  واقعیّت  است‌ که  این  قرآن  سخن  انسانها  نیست‌.  مثل  این  تصوّر  جهانی  طبیعی  است ‌که  بر  دل کسی  از  انسانها  نمی‌گذرد.  مثل  این  تصوّر  جهانی‌،  انگیزه‌ای  از  سرشت  جهان‌بینی  انسانی  ندارد.  همـچون  احاطه‌ای‌ که  در  یک  پسوده  دیده  می‌شود،  بیانگر  ساختار  آفریدگار  ایـن  هستی  است  و  بس،  ساختاری‌ که  ساختار  بندگان  بدان  نمی‌ماند.

*
بعد  از  بیان  چنین  حقیقتی  آن  هم  در  قالب  تصویر زیبا  و  دل‌انگیزی  که  گسترۀ  فراخی  بدین سان  را  دربرگرفته  است‌،  منکر  شدن  فرا رسیدن  قیامت  توسّط‌ کافران  را  بیان  می‌دارد،  کافران  کوتاه‌بینی  که  نمی‌دانند  فردا  چه  چیز  بر  سرشان  می‌آید  و  چه  بازی کند  روزگار.  خدا  است ‌که  با  غیب  آشنا  است‌،  خدائی‌ که  هیچ  چیزی  در  آسمانها  و  زمین  از  دانش  او  نهان  و  پنهان  نمی‌شود  و  از  گسترۀ  آن  به  در  نمی‌رود.  قیامت  بناچار  باید  بیاید،  تـا  نیکوکار  به  پاداش  و  جزای  خود  نائل‌ گردد،  و  بدکار  به  پادافره  و  سزای  خود  برسد،  پاداش  و  جزا  و  پـادافره  و  سزای  کارهائی  که  در  این  جهان  کرده‌اند:

(وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِن ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ (3) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (4) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِّن رِّجْزٍ أَلِيمٌ) (5) 

کافران  می‌گویند:  قیامت  هرگز  برای  (‌حساب  و  کـتاب  و  سـزا  و  جــزای‌)  مـا  بـرپا  نـمی‌شود.  بگـو:  چـرا،  بـه  پروردگارم  سوگند!  آن  کسـی  کـه  دانـای  راز  (‌نـهان  در  گسترۀ  جهان‌)  است‌،  قیامت  به  سراغ  شما  می‌آید  (‌و  خدا  به  اعمال  شما  رسیدگی  مـی‌نماید)‌.  بـه  انـدازۀ  سنگینی  ذرّه‌ای‌،  در  تمام  آسمانها  و  در  زمین  از  او  پنهان  و  نهان  نمی‏گردد،  و  نه  کم‌تر  از  اندازۀ  ذرّه  و  نه  بزرگتر  از 