م‌،  و  پاداش  اخروی  (‌ایشان  از  پاداش  دنیوی  آنان‌)  بزرگتر  است  اگر  بدانند.  (‌مهاجران‌،  آن‌)  کسانیند  که  (‌در  برابر  اذیت  و  آزار  مشرکان‌)  شکیبائی  ورزیدند  و  (‌در  زندگی‌)  توکل  و  تکیه  آنان  بر  پروردگارشان  است‌)‌.

اینان‌که  هجرت‌کرده‌اند،  و  به  ترک  دیار  و  اموال  خود  گفته‌اند،  و  از  آنچه  داشته‌اند،  و  از  آنچه  دوست  داشته‌اند،  دست  کشیده‌اند،  و  خانه  وکاشانه  و  نزدیک  اقوام  و  خویشاوندان  بودن  را  فداکرده‌اند،  و  از  خاطره‌ها  و  یادمانهای  دوست  داشتنی  به  دور  افتاده‌اند،  اینان  امیدوارند  در  آخرت  عوض  همه  چیزهائی  راکه  رها  کرده‌اند  و  همه  چیزهائی  راکه  به  ترک  آنهاگفته‌اند  دریافت  دارند.  اینان  ظلم  و  ستم  دیده‌اند  و  از  ظلم  و  ستم  دوری  گزیده‌اند.  پس  وقتی  در  د‌نیا  دیار  و  اموال  را  از  دست  داده‌اند  قطعاً:

(لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً).

در  این  دنیا  جایگاه  و  پایگاه  خوبی  بدانان  می‌دهیم‌.

آنان  را  در  جایگاه  و  پایگاه  خوبتری  و  بهتری  از  جایگاهی‌که  از  دست  داده‌اند  جایگزین  می‌کنیم‌:

(  وَلأجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ).

و  پاداش  اخروی  (‌ایشان  از  پاداش  دنیوی  آنان‌)  بزرگتر  است  اگر  بدانند.

آن  افراد:

(الَّذِينَ صَبَرُوا)  ٠

کسانیند  که  (‌در  برابر  اذیت  و  آزار  مشرکان‌)  شکیبائی  ورزیدند.

کسانیندکه  شکیبائی  ورزیدند  و  آنچه  باید  تحمّل‌کردند.

(وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ )٠

و  توکل  و  تکیه  آنان  بر  پروردگارشان  است‌.

کسی  را  در  توکل  و  تکیه  و  توجه‌،  انباز  خدا  نمی‌سازند.

*
آن‌گاه  روند  قرآنی  برمی‌گردد  به  بیان  وظیفه  پیغمبران‌،  وظیفه‌ای  که  بدان  اشاره  شد  در  آن  دم  که  به  گفتار  مشرکان  پاسخ  گفته  می‌شد،  گفتاری  که  در  آن  ادعا  داشتندکه  خدا  شرک  را  برای  ایشان  و  نیاکانشان  پسندیده  است  و  اراده  فرموده  است‌!  روند  قرآنی  بدین  وظیفه  برمی‌گردد  تا  وظیفه  واپسین  پیغمبر(ص) را  بیان  دارد،  و  از  چیزی  سخن  بگویدکه  او  با  خود  به  ارمغان  آورده  است  و  واپسین  کتاب  آسمانی  است‌.  این  هم  دیباچه‌ای  برای  بیم  دادن  تکذیب‌کنندگان  قرآن  است  از  پیامدی‌که  این  تکذیب  به  دنبال  دارد  و  ایشان  را  تهدید  می‌کند:

(وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ).

(‌مشرکان  می‌گویند:  می‌بایست  خداوند  فرشته‌ای  را  برای  ابلاغ  رسالت  می‌فرستاد؛  نه  تو  را  که  فردی  تهیدست  و  انسانی  چون  ما  هستی‌.  باید  بدانند  که‌)  ما  پیش  از  تو  نیز  جز  مردانی  را  که  بدیشان  وحی

فرستاده‌ایم‌،  (‌به  میان  مردم‌)  روانه  نکرده‌ایم‌.  پس  (‌برای  روشنگری‌)  از  آگاهان  (‌از  کتابهای  آسمانی  همچون  تورات  و.  انجیل‌)  بپرسید،  اگر  (‌این  را)  نمی‌دانید  (‌که  پیغمبران  همه  انسان  بوده‌اند  به  فرشته‌.  پیغمبران  را)  همراه  با  دلائل  روشن  و  معجزات  آشکار  (‌دال  بر  پیغمبری  ایشان‌)‌،  و  همراه  با  کتابها  فرستاده‌ایم‌،  و  قرآن  را  بر  تو  نازل  کرده‌ایم  تا  این  که  چیزی  را  برای  مردم  روشن  سازی  که  برای  آنان  فرستاده  شده  است  (‌که  احکام  و  تعلیمات  اسلامی  است‌)  و  تا  این  که  (‌قرآن  را  مطالعه  کنند  و  درباره  مطالب  آن‌)  بیندیشند.

ما  بيش  از  تو  جز  مردانی  را  نفرستاده‌ایم  ...  فرشتگان  را  نفرستاده‌ایم‌،  و  مخلوق  دیگری  را  نیز  روانه  نکرده‌ایم‌.  ما  مردان  برگزیده‌ای  را  فرستاده‌ایم  و:

(نُوحِي إِلَيْهِمْ).

بدیشان  وحی  کرده‌ایم‌.

همان‌گونه‌که  به  تو  وحي کرده‌ایم‌،  و  بدیشان  سمت  تبلیغ  را  واگذار  نموده‌ایم‌،  همان‌گونه  که  به  تو  سمت  تبلیغ  را  واگذار  نموده‌ایم‌.

(فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ ).

پس  (برای  روشنگری‌)  از  آگاهان  (‌از  کتابهای  آسمانی  همچون  تورات  و  انجیل‌)  بپرسید.

از  اهل‌کتاب  بپرسید،  از  آن  کسانی‌که  پیغمبران‌،  پیش  از  تو  به  سوی  ایشان  آمده‌اند.  بپرسید  آیا  پيغمبران  مردانی‌،  یا  فرشتگانی‌،  و  یا  مخلوق  دیگری  بوده‌اند؟  از  آنان  بپرسید:

(إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ)  .

اگر  (‌این  را)  نمی‌دانید  (‌که  پيغمبران  همه  انسان  بوده‌اند  نه  فرشته‌.

پیغمبران  را  همراه  با  دلائل  روشن  و  معجزات  آشکار  فرستاده‌ایم  -  زُبُر:  کتابهای‌گوناگون  است‌.

‌( وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ).

و  قرآن  را  بر  تو  نازل  کرده‌ایم  تا  این  که  چیزی  را  برای  مردم  روشن  سازی  که  برای  آنان  فرستاده  شده  است  (‌که  احکام  و  تعلیمات  اسلامی  است‌)‌.

این  مردم  چه  پیشینیان  اهل‌کتاب  باشند  که  درباره‌کتاب  خود  اختلاف  ورزیده‌اند،  و  قرآن  آمده  است  تا  این  اختلاف  را  توضیح  و  تبیین‌کند،  و  برای  ایشان  حق  و  حقیقت  آن  را  بگوید  و  بنماید.  و  چه  این  مردمان  معاصران  قرآن  باشند،  آن  کسانی  که  قرآن  و  پیغمبر  صلي الله عليه و آله و سلم  به  سوی  ایشان  آمده‌اند  تا  قرآن  حق  و  حقيقت  را  بیان  دارد  و  پيغمبر  صلي الله عليه و آله و سلم  باکردار  وگفتار  خویش  آن  را  شرح  و  بسط  دهد.

«  وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»  ٠

و  تا  این  که  (‌قرآن  را  مطالعه  کنند  و  درباره  مطالب  آن‌)  بیندیشند.

بدان  امید  که  بیندیشند  درباره  نشانه‌های  یزدان  و  آیه‌های  قرآن‌  چه  قرآن  پیوسته  انسان  را  به  تفکر  و  تدبر  و  بیداری  اندیشه  و  شعور  فرامی‌خواند.

*
این  درس  که  با  اشاره  به  کسانی  آغازگردیده  بودکه  تکبر  می‌ورزند  و  نیرنگ  می‌زنند،  با  دو  پسوده  پیاپی  وجدانی  خاتمه  می‌پذیرد:  نخستین  آنها  برای  ترساندن  از  چاره‌جوئی  یزدان  است‌که‌کسی  در  هيچ  ساعتی  از  اوقاف  شب  و  روز  از  آن  ایمن  نیست‌.  دومین  آنها  شرکت  در  عبادت  و  تسبیح  یزدان  با  سراسر  جهان  هستی  است‌.  جز  انسان  چیزی  تکبر  نمی‌ورزد  و  به  نیرنگ  نمی‌پردازد.  هرآنچه  پیرامون  انسان  است  سرگرم  سپاسگزاری  وتسبیح  ایزد  سبحان  است‌.

(أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الأرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ).

آیا  توطئه‌گران  بدکردار  (‌از  این  عذاب  الهی‌)  ایمن  گشته‌اند  که  ممکن  است  خداوند  آنان  را  (‌همچون  قارون‌)  به  دل  زمین  فرو  برد  (‌و  نابودشان  گرداند)‌،  یا  این  که  عذاب  الهی  از  آنجا  که  