ربر می‌گیرد و پشتیبان همدیگر می‌نماید، میلیونها نفری‌که کسی در برابر آنان تاب مقاومت و ایستادگی ندارد، اگر ایشان به زیر پرچم یگانه خود برگردد، پرچمی‌که یکی بیش نیست و دوگانه و چندگانه نمی‌باشد، و آن پرچم عقیده و توحید است‌.

حج‌کنگره‌ای است برای شناسائی یکدیگر، و رایزنی با همدیگر، و هماهنگ‌کردن خط و خطوط و پروژه‌ها و نقشه‌ها، و یکدست و یکجا نمودن قدرتها و شوکتها و نیروها و انرژیها، و معاوضه و تبادل منافع و مصالح و کالاها و آگاهیها و معارف و علوم و تجربه‌ها و آزموده‌ها، و نظم و نظام و سر و سامان دادن به جهان یکتا و یکپارچه اسلامی‌، سالی یک بار، در سایه پروردگار، نزدیک خانه خداوند دادار. و در سایه طاعتها و عبادتهای دور و نزدیک‌، و یادها و یادمانهای غائب و حاضر و ناپیدا و پیدا. آن هم در مناسب‌ترین مکان‌، و در مناسب‌ترین فضا، و در مناسب‌ترین زمان‌. این است‌گوشه‌ای از آن چیزهائی که یزدان سبحان بدان اشاره می‌کند، آنجا که می‌فرماید:

(لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ).

(‌آنان به این سرزمین مقدس بیایند) تا منافع خویش را با حشم خود ببینند.

هر نسلی برحسب شرائط و ظروف و تجارب و مقتضیات خود، ناظر فوائد فردی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و اخلاقی حج باشند.

اینها برخی از چیزهائی است‌که خدا از حج خواسته است‌، در آن روزی‌که حج را بر مسلمانان واجب فرموده است‌، و به ابراهیم (علیه السلام) دستور داده است که در میان مردمان حج را اعلام و اعلان دارد.

روند قرانی به پیش می‌رود و به برخی از مناسک و شعائر حج و اهداف آنها اشاره می‌کند:

(وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأنْعَامِ).

و در ایام معینی که (‌روز عید قربان و دو و یا سه روز بعد از آن است‌، به هنگام ذبح قربانی‌) نام خدا را بر چهارپایانی (‌همچون بز و گوسفند و شتر و گاو) ببرند که خدا نصیب ایشان کرده است‌.

این چیز کنایه از ذبح چهارپایان در روز عید و در روزهای ایام التشریق یعنی سه روز بعد از عید است‌. قرآن ذکر نام خدا راکه همراه با ذبح چهارپایان به میان آمده است‌، مقدم می‌آورد، به خاطر این‌که فضا فضای عبادت است‌، و هدف از ذبح هم نزدیکی به خدا است‌. این است که نمایان‌ترین چیزی که در کار ذبح صورت می‌پذیرد ذکر نام خدا بر قربانی به هنگام ذبح است‌. انگار ذکر نام خدا هدف مقصود قربانی است نه خود قربانی.

قربانی کردن یادآوری فدیه و بلاگردان اسماعیل (علیه السلام) است‌. چه فدیه و بلاگردان نشانه‌ای از نشانه‌های شناخت خدا و طاعتی از طاعتهای دو بنده خدا ابراهیم و اسماعیل (علیهما السلام) است‌، گذشته از این‌که صدقه و تقرب به خدا با خوراک دادن فقراء است‌. چهاریایان عبارتند از: شتر وگاو وگوسفند و بز ...

(فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ).

پس (‌از دبح حیوانات‌، ای حجاج‌) خودتان از (گوشت‌) آنها بخورید و بینوایان مستمند را نیز بخورانید. دستور به خوردن از قربانی در روز قربانی‌کردن‌، برای جائز بودن یا دوست داشتن است‌. ولی دستور به خورانیدن از آن به درمانده تنگدست برای وجوب است و باید چنین‌کرد. چه‌بسا مقصود از خوردن صاحب قربانی از قربانی این باشدکه به فقراء فهمانده شود قربانی پاک و تمییز و ارزشمند است‌.

با قربانی کردن احرام پایان می‌پذیرد، و برای حاجی تراشیدن مو یاکوتاه‌کردن و اصلاح نمودن مو حلال و آزاد است‌، و می‌تواند موی زیر بغل را بچیند و زائل کند، و ناخنها را بگیرد وکوتاه سازد، و حمّام‌کند. اینها از جمله کارهائی بوده است که در زمان احرام برای حاجی ممنوع و قدغن بوده است‌. در این باره است‌که قرآن می‌فرماید:

(ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ).

بعد از آن باید آلودگیها (‌و چرک و کثافت‌، و زوائد بدن همچون مو و ناخن‌) را از خود برطرف سازند، و به نذرهای خویش (‌اگر نذر کرده‌اند) وفا کنند.

به نذرهائی‌که کرده‌اند از قبیل قربانی وفا بکنند. البته مراد قربانی جدای از هدی یعنی چهارپایانی است که برای قربانی در موسم حج به مکه‌گسیل می‌گردند. چه این نوع قربانی از جمله ارکان حج است‌.

(وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ).

و خانه قدیمی و گرامی (‌خدا، کعبه‌) را طواف نمایند. مراد طواف افاضه است‌که بعد از وقوف در عرفات و از احرام به درآمدن انجام می‌پذیرد، و با انجام آن مناسک و شعائر حج به پایان می‌آید. طواف افاضه جدای از طواف وداع است‌.

بیت عتیق‌، مسجدالحرام است‌که خدا آن را آزاد گردانده است‌، و جبار و زورمداری بر آن غلبه پیدا نکرده است‌. خدا همچنین آن را از ویرانی و خرابی و کهنگی و فرسودگی رهانیده است‌. پیوسته از روزگار ابراهیم (علیه السلام) آباد بوده و آباد خواهد بود.

*این داستان ساختن خانه خدا کعبه بود. آن هم اساس و پایه‌ای است که کعبه بر آن بنیاد گردیده است ... کعبه آن جائی است‌که خدا به دوست خود ابراهیم (علیه السلام) دستور فرمود آن را بر توحید و یکتاپرستی برقرار و استوار دارد، و بدو دستور داد که در میان مردم حج را اعلام کند. تا نام خدا را - نه نامهای خداگونگان و بتهای ادعائی را - یادکنند بر حیوان قربانی‌ای‌که خدا نصیب آنان کرده است‌، و خودشان از آن بخورند و به درمانده تنگدست بخورانند، و به نام خدا نه به نام دیگران از آن استفاده کنند. کعبه بیت‌الله الحرام است و مقدسات خدا در آن مصون است ... نخستین چیز از این مقدسات عقیده توحید و یکتاپرستی است‌. درهای آنجا را برای طواف‌کنندگان و به نماز ایستادگان و به رکوع‌روندگان و به سجده‌افتادگان باز گذاشته است‌. حرمت خونها محفوظ‌، و حرمت عهدها و پیمانها مصون‌، و حرمت صلح و صفا، برجای و برپای می‌ماند.

(ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الأنْعَامُ إِلا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ. حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ).

آن (‌چیزی که گذشت، برنامه و مناسک حج بود) و هرکس اوامر و نواهی خدا را (‌به‌ویژه در مراسم و امور مربوط به حج‌) بزرگ و محترم دارد، از نظر خدا چنین کاری (‌در دنیا و آخرت‌) برای او بهتر است‌. (‌خوردن گوشت‌) چهارپایان (‌همچون شتر و گاو و بز و گوسفند) برای شما حلال گشته است‌، مگر (‌گوشت‌) آن چهارپایانی که (‌در قرآن‌) برایتان بیان می‌شود (‌همچون مردار و غیره‌)‌. و از (‌پرستش‌) پلیدها، یعنی بتها دوری کنید، و از گفتن افتراء (‌بر مردم و بر خدا) بپرهیزید. حقگرا و مخلص خدا باشید، و هیچ‌گونه شرکی برای خدا قرار ندهید. زیرا کسی که برای خدا انبازی قرار دهد، انگا